जमानाको कुरा: भूमे पूजा र नेजा मा समायले गरेका परिबर्तनहरु

जमानाको कुरा: भूमे पूजा र नेजा मा समायले गरेका परिबर्तनहरु

(भूमे पूजा कति पुरानो छ भन्ने थाहा पाउन मानब सभ्यताको त्यो युग संग जोडिनु पर्दछ जहिले हामी प्रकृतिक रुपमा हरेक जल,जमिन, हावा (प्रकृति) लाई र आफ्ना दिबंगत पुर्बज हरुलाई सुरक्षा गर्ने देवताको रुपमा मान्दथ्यौ(छौ)। थान शब्द आफैमा एउटा ईरा हो।जति नै परिबर्तन आए पनि भूमे थान को अचम्मता के छ भने भलै हामी कंक्रिट को भब्य मन्दिर बनाउ त्यही ठाँउ मा तर पूजा गर्ने बेला मा अझै पनि पुरानै बेला को ढुँगाको थान मन्दिर भित्रै बनाउदछौ। आज को जमानाको कुरा बल्ग मा भूमे पूजा मा लगिने नेजा हरुको बारे मा छ)

मगर भित्रका थर हरु लाई बर्णब्यबस्था ( काम को आधारमा ठुलो र सानो हुने) ले पुरै छोएन तै पनि यस्का असर हरु चाही बर्णब्यबस्था भएका जातीहरु बाट प्रभाबित भए। उधौली र उभौली देउराली हरु उधौली देवाली, उभौली देवाली हरु भए, दोखालो हरु दशहरा भए र थान हरु मन्दिर हुदै गए। हरेक पूजा र औषधी मँगलबार खोज्ने जाती हरु, बिस्तारै मंगलबार जन्मिए मांगलिक, औसी, २ गते जन्मिए मृत्यबाण ले छोएको भाग्य भनेर भाग्यबादी भ्रम र डर भित्र जकडिए। भूमे पूजा र हरेलो अझै पनि अपबाद हो। जुन अझै पनि मंगलबार नै गरिन्छ।

भूमे पूजा गर्दा नियालेर हेर्नेले अझै पनि देख्नु हुने छ। रातो सेतो ध्वजाको चढाउने भन्दा पहिले मानिसले सुता (हातले बनाएको धाँगो) को जोडा बाँढेको देख्नु हुने छ। जहाँ बुढा पाकाहरुले पुस्तान्तर गर्ने सकेनन त्यो सुता चलन नहुन पनि सक्छ। यस्लाई मास्न बर्णब्यबस्था भित्र ध्वजाको बिट हुनु पर्दछ भन्ने चलन आयो।बिट (किनारा) को अर्थ हाते उत्पादन नभएर मेसिन उत्पादन हुन्छ।बिट पछि छिट भन्ने आयो। (छिट- टेक्चर, डिजाईन, बुट्टा भएको कपडा, बिशेष महिलाको कपडा)

भूमे पूजा जहाँ पानी को मुलका ( मुहान ,स्रोत) त्यहाँ सिराउ (मरेका, बाजे बराजु) बस्दछन। त्यसैले ति रुखहरु काट्नु हुदैन र फोहर गर्नु हुदैन। पानी नभए जिबन कष्टकर हुन्छ र पानी रुखहरु कै कारणले सुरक्षित रहन्छ भन्ने पुस्तान्तर सन्देश पनि हो भूमे पूजा जस्लाई अझै पनि पुरानो पुस्ताले सोझै भुई अर्थात जमिनको पूजा भन्दछन।

नेजा मा मैले देखेका परिबर्तन हरु

नेजा शब्दको अर्थ झण्डा हो ।नेजा ठाउँ बिशेष फरक फरक हुन्छ।

वाखेत मा (हाम्रो गाउँ) – रातो र सेतो ध्वजालाई हरियो जाता बाँस या निगालो को टुप्पा भएको लिङगो मा झण्डा को रुपमा लगिन्छ। कतिले रातो बाँस तिर हुनु पर्दच। कतिले सेतो बास तिर हुनु पर्दछ पनि भन्छन। यस्तै हुनु पर्दछ भन्ने फर्मेट चाही बनेको छैन। नेजा लाई एकताको रुपमा पनि लिईएको छ। बिस्तारै गाउँ एक थरका मानिसहरु को बसोबास नभएर थुप्रै थरका मानिसहरुको बसोबास स्थल बन्दछ। एउटै ठाउँ मा थुप्रै थरिले अलगअलग पूजा गर्दा थुप्रै प्रबिधिक समस्याहरु उत्पन्न हुन जान्छ भनेर नै त्यो बेला सामजिक एकताको लागी सुता (धागो) चलन बाट नेजा चलन मा गएको देखिन्छ। किन कि कतिले सुता भन्ने कतिले बिट, (मेसिनले बनाएको ध्वाजा),छिट- (टेक्चर, डिजाईन, बुट्टा भएको कपडा, बिशेष महिलाको कपडा) मा बिबाद नहोस भनेर नै त्यो बेला नेजा (झण्डा) सबैले जस्ले जति रकम दिन ईच्छा गर्दछ सबैले रकम उठाउने र साझा नेजा लैजाने परम्परा बसेको छ। एक किसिमले यो त्यो बेला को सर्बमान्य नियम हो।
जब हामी ९ बर्षका भयौ हामीले पनि हाम्रो उमेर समुहको आफ्नै नेजा बनायौ। त्योँ भन्दा पहिले गाउँ को एउटा बडा को एउटा मात्रै नेजा हुने गर्दथ्यो। संगठन को भुत चढेको थियो नेजा मा बाल संगठन भनेर पनि लेख्यौ। बुढापाका हरु खुब रिसाए कतिले यस्तो झण्डा चढाउनु हुदैन पनि भने कतिले होईन केटाकेटी हुन उनिहरुलाई थाहा नभएकोले लेखिएको हो अर्को पटक नलेख्ने पनि भनेर सम्झाए। त्यस पछि हामीले कहिल्यै पनि नेजामा लेख्ने हिम्मत गरेनौ। त्यति बेला हामीले बनाएको नेजाले सहज रुप लिएको भए यति बेला फलानो कल्ब, फलानो आमा समुह, फलानो थर, फलानो जाती भनेर भूमे पूजा को नेजा महोत्सब को ब्यानर बन्ने थियो होला। एक किसिमले हामी बुढापाका को कुरा मा प्रतिबाद गरेनौ र ठिकै गर्यौ भन्ने लाग्दछ। पुरै गाउँ को एउटै नेजा लगेर जानु को एकता र रमाईलो अचेल सम्झदा गर्व लाग्छ।

पात्लेखेत को झण्डा

समाय सँगै धेरै कुरा परिमार्जन हुन्छन। पात्लेखेत को झण्डा कुनै बेला खण्ड खण्ड (पछि सेतो, सेतो पछि रातो मिलाएर सिलाएको हुन्थे। कुनै बेला नेजा को साईड मा जोर ध्वजा हरेक खण्डमा सिलईएका पनि हुन्थे र कुनै बेला रातो सेतो वाखेत को जस्तै पनि हुने गर्दथे। सबैको आफ्नो आफ्नो बिश्वास र एकताको प्रतिक को रुपमा भूमे पूजा को नेजालाई सहज रुपमा अरु कुनै अर्थले ब्याख्या गरिदैन।

दग्दाम (दम्दाम) को नेजा

दग्दाम गाबिस को झ्ण्डा हेर्दा ३० पहिले सम्म पनि एक – एक रंग को मात्रै हुने गर्दथे। एउटा गाउँले सेतो रंग को अर्कोले रातो रंग को नेजा बनाउथे। कान्छी गाउँ र जेठी गाउँ (अचेल गैह्री गाउँ भनिन्छ) जेठी र कान्छी गाउँ को बिचमा पनि गाउँ भएको तर त्यस माथी को भुभाग कम्जोर भएको ले त्यहाँ बस्ती बिस्तार हुन सकेन। सुरुवाट को दिन मा एउटा गाउँ को एउटा रंग को नेजा हुन्थे। त्यस पछि आलो पालो गरिए। अर्को बर्ष सेतो बनाउनेले रातो ध्वाँजाको नेजा बनाउने यसो हुनु को कारण उनिहरुले नेजा लाई कस्को अग्लो भनेर दाँज्ने गर्दथे। अचेल त्यहाँ पनि रातो सेतो नेजा नै हुन्छ तर चिन्ह को रुपमा एउटा गाउँ को माथी को भागमा रातो सेतो क्रश टुप्पा तिर सिलाईएको हुन्छ।

यसो एक किसिम को उत्साह को लागी गरिन्छ। जस्तै कति ठाउँ मा मिठाई केटा केटी को भिड मा माथी आकाश तिर फाल्ने र मिठाई छोपेर खाने पनि गरिन्छ। मानिस मा उत्साह भर्न को लागी एउटा न एउटा चलनहरु चलेका हुन्छन र निरन्तरता पनि पाएका हुन्छन।
वाखेत बासीले भूमे पूजा जहाँ जहाँ बाजे बराजु को पाला देखि पानीका मुहान हरु थिए त्यहाँ पनि अझै गरिरहेका छन।

छिमेकी गाउँ झि मा हेर्ने हो भने ९ बडा ले नौ ठाउँ मै पूजा गरेको देखिन्छ। खर्चको हिसाबले जोडेर हेर्ने हो भने यो खर्चालु हो। एकता को हिसाबले हेर्ने हो भने यो हाम्रो पुर्वजले सुरु गरेको त्यो बेलाको एकता या जल दिबस नै हो। यहाँ हामीले एउटै प्रण गरेका हुन्छौ। पानी को स्रोत मा रुख कात्दैनौ, फोहर गर्दैनौ। किन कि यहाँ हाम्रो सिरौउ (मरेका मानिसहरु देवता भएर बस्छन) बस्दछन र हाम्रो सुरक्षा गर्दछन। त्यसैले हामी भाग्यमानी छौ पिउने पानी को स्रोतहरु बचाई राखेका छौ। कुवा, ढुँगेधारो पछि पानीको स्रोत हरु घर घर मा पुगे पनि स्रोत उहि नै हो त्यसैले पनि भूमे पूजा को महत्व अहिले पनि उति नै जरुरत छ। पानी मान्छेलाई मात्रै होईन सबै प्राणीलाई आवश्यक छ। त्यसैले भूमे पूजा को आवश्यकता भोलिको दिन हरु मा पनि छ। तर भूमे पूजा लाई भने जलदिबस को दिन क्यालेण्डर हेरेर सार्नु हुदैन। जुन दखालो (दोखालो) लाई दशहरा मा सारेका जसरी।

(वाखेत डायरी – जमनाको कुरा भित्र बाट)
जमानाको कुरा: भूमे पूजा र नेजा मा समायले गरेका परिबर्तनहरु
-स्यानु पाईजा, पात्लेखेत-७ वाखेत

Advertisements

हराउदै गैरहेको मेलाहरूमा पाहुनाको सत्कार

हराउदै गैरहेको मेलाहरूमा पाहुनाको सत्कार ।

कुनै चाडपर्व विशेष लगाइने मेला तथा उत्सवहरूमा अन्यत्रबाट पाहुनाको रुपमा आउने कुनै युवा या युवतीहरूको समूहलाई स्थानीय स्थरका युवा वा युवतीहरूको समूहले पाहुनाको रुपमा स्वागत गरेर राखेर गरिने एक प्रकारको सत्कार हो जसमा केटा पक्षले केटीहरूलाई र केटी हरुले केटाहरूको समूहलाई आ-आफ्नै समूहलाई सुविधा हने घरमा राखिन्थे भने पाहुनाहरुलाई सामुहिक रुपमा खाना ओढ्ने ओछ्याउन जस्ता आवश्यकीय समाग्रीहरू मिलेर बन्दोबस्त गरिन्थ्यो त्यो बेलाको परिवेशमा पैसाको चलन कमै मात्रामा गरिने हुदा चामल, दाल, कुखुरा र तरकारीहरू सामूहिक रूपमा नै उठाएर पाहुनालाई खुवाइन्थ्यो रमाइलो पक्ष के छ भने अल्लारे केटाकेटीलाई घरमा अबिभावकहरूले पाहुनालाई खुवाउन खर्च दिदैन भनेर लुकी चोरी पनि समानहरू जुटाउथे कतिपय रमाइलो घटना पनि हुन्थे जब सम्म मेला पर्वहरू सकिँदैन थिए तबसम्म पाहुनाहरू जान पाउदैन थिए कहिले कहीँ त मेला सकिए पछि पनि २/३ दिन अरू राख्ने गर्थे र पाहुनाहरू अनुमति बिना जान पाउदैन थिए विशेष गरेर यौङ थिनेचरहरूको हाम्रो गाउँघरमा प्रचलित पाहुना प्रति गरिने सत्कारलाई नै तरुनी तन्नेरी थुन्ने अथवा छेक्ने भनिन्थ्यो यो संस्कार अहिलेको परिवेशमा पूर्णतया लोपान्मुख हुदै गएको छ ।

प्रविधिहरूको बिकास संगै यस्तै संस्कारहरू लोप हुदै गइरहेको छन यसरी तरुनी तन्नेरीहरू जम्का भेट भएर गाइएने रोधी घरहरू सुन्य हुदैछन पर्व विशेष लाग्ने मेलाहरू रमणीय देखिन्न कारण समय बदलीदै गए समयको मागहरू फरक हुन आए टिभी मोबाइल जस्ता अत्याधुनिक मनोरञ्नका सामग्रीहरू आए मान्छे एक्लै भुल्न सक्ने भए विगतलाई फर्केर हेर्ने हो भने एउटा समाचार एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्याउन महिनौ लाग्थ्यो मान्छेहरू रंगरमाइलो गर्न सामूहिक रूपमा नाच गान गर्न पर्थ्यो त्यसैले नै वाखेत हरेलो मेलाको छुट्टै महत्त्व थियो मान्छेहरू बर्षातको खेतीपाती गरेर थकित शरिरलाई मेला मनाएर बिश्वामको अनुभूति गर्थे गाउले बोलीचालीमा रमिता अथवा जात्रोलाई जाड्रो हेर्न जाने पनि भनिन्थ्यो ।

बिषय बस्तु सन्दर्भ तिर नै जोड्औ तरुनी तन्नेरी थुन्ने प्रथा कति सालसम्म चल्यो मलाई यकिन भएन यो गाउँ विशेष फरक पर्न सक्छ तर हाम्रो गाउँमा त्यति पुरानो भएको छैन किनकी मेरो बाल मस्तिष्कले ताजै राखेको रमाइलो घटना छ म भन्दा अग्रज दाईहरुले तरुनी थनेको रमाइलो घटना याद छ हरेलो मेलामा दाईहरुले तरुनी थुनेर कान्तिन बाजेको खाली घर (हालको चुनु + तक पाईजा) को घरमा राख्नु भएको रहेछ सानो केटाकेटीहरू बिद्यालय जादै गर्दा साथीहरू दाईहरुले तरुनी थुनेको कुरा गरेपछि म मा कौतुहल्टा जाग्यो तरुनी के हो ?? भन्ने मलाई थाहा थिएन जब एक दुईजना सानो फुच्चेहरू मिलेर लुकेर हेर्दै थियौ दाईहरुले थुनेको तरुनीहरू पिदी मै बसेको रहेछन भाद्र महिना पानी परिरहेको थियो बलेसीबाट जोगिदै हेर्दा केटीहरूको जमात देख्दा बितिकै तरुनी के हो भन्ने मेरो बाल मस्तिष्कले जवाफ पाइसकेको थियो जब केटीहरू हामी फुच्चेहरूले लुकेर हरेको देखे पछि “हायु कति राउरो कान्छा रु हेर्न आको नि पातिरु हाउरो देवररू होलान् आउ कान्छारु” भन्दै जिस्काउदै समात्न आएपछि लर्डै र फट्कदै भागियो लाजैले सायद लाज चाहिँ सानैबाट बोकिदो रहेछ क्यारे त्यस पछिबाट चाहिँ छिट् फुट रुपमा थुनिए पनि बिस्तारै लोप हुन पुग्यो ।

हाम्रो धर्म संस्कार र संस्कृति हाम्रो पहिचान हुन हामील� जानेको २/४ शब्द लेखिएमा पछि ईतिहास बन्नेछ यो एउटा प्रथा मात्रै होइन यो त्यति बेलाको सत्कार पनि थियो संगै बसुन्जेल दोहोरी गाउने रमाइलो गरे पछि छुट्टिदाको नमिठो पिडा बोकेर अलि पर सम्म छोड्न जान्थे बिदा गर्थे दृष्टिले भ्याएसम्म रुमाल हल्लाउथे भालो भन्दै कराउथे अनि पछि यदि थुन्ने पक्षलाई फेरी उनीहरूको गाउँमा जादा खोजी खोजी थुन्थे किनकी पालोको पैचो तिर्न पर्छ भन्ने मानसिकता हुुनथ्यो जसले एउटा गाउँको अर्को गाउँ संगको सम्बन्ध नजिक हुन्थे कतिपय युवा युवती बिच प्रेम बस्न पुगेर वैबाहिक जिवनमा बाधिन्थे टाढा टाढाको अपरिचितहरू मित्रतामा जोडिन्थे अनि कसैलाई सम्झना पुर्याउनलाई “राम राम छ रे भन्देउ हाइ फलानालाई” भन्ने गर्थे यस्तै थेट बोली चालीहरू कमै सुन्नमा पाउछौ कतिपय मैले नबुझेको शब्दहरू छन तरपनि यो लेखमा उतार्ने प्रयास गरेको हुँ कतै गल्ति भए क्षमा चाहन्छु ।

-भरत पाईजा 15639_805616932841243_1340132672127284992_n

पात्लेखेत-७ वाखेत, म्याग्दी

सम्झनाको स्पर्शहरु: लाहुरनी बजैको आँगनको टंकी र पूर्जा कान्छौको भित्ते रोगन

सम्झनाको स्पर्शहरु: लाहुरनी बजैको आँगनको टंकी र पूर्जा कान्छौको भित्ते रोगन

लाहुरनी बजै र आँगन

ईण्डिया को २ बटा पेन्शन पछि पनि लाहुरे बाजे ईण्डिया तिर नै थिए। हामीले बाजे को अनुहार कहिल्यै पनि देखेनौ। बजै चाही एकदमै अग्ली र सेतो चपरक्कै सुकेका छाला हड्डी मै टाँसिएकी हुनु हुन्थ्यो। गाउँ मा छरछिमेक सँग बसेर कुरा गर्दा गर्दै पनि उध्नु हुन्थ्यो। उहाँको छोरा
अमर ब. पाईजा (अम्मले भन्थे गाउँलेले) बाबा कै जागीर मा जागीर खान पुगेका थिए। घर आउदा उमेर समुह हेरेर समुह समुहलाई एउटा एउटा बेलुन दिनु हुन्थ्यो। हामी यति खुसी हुन्थ्यौ र खेल्न जान्थ्यौ। नथाक्दै सम्म बेलुन उस्ले उस्ले छोएर आकाश को आकाश मै खेल्दा खेल्दै थाक्थ्यौ। बेलुन भुईमा झर्दथ्यो। छेस्का हरु (भुईका तिखो मसिना सिन्को) मा परेर फुट्दथ्यो। अनि खुसि भएर खेलेका दौतरीहरु एका-एक दुखी भएर झगडा गर्दथ्यो। तैले नछोएर हो। तैले नछोएर हो। नैले धकेलिस, तैले बिराईस त्यसैले बेलुन खस्यो, फुट्यो। फेरी धाँगोले बाँधेर गाँठो बनाएर फुकेर खेल्ने कोशिस गर्दथ्यो। बेलुन फेरी फुक्नै नमिल्ने गरि टुक्रा भएको हु्थ्यो। बेलुन फुटे पछि पनि स-साना टुक्रा सबैले भेटे जति लैजान्थे। कसैले एक छेउ टन्काएर झिंगा मार्दथे। कसैले आफु भन्दा सानो लाई रबरले हानेर भाग्दथे। समाय बित्दै गयो। अम्मले कान्छौ ईण्डिया बाटै जापान जानु भयो रे भन्ने सुनियो। पैसा कमाउनु भयो काठमाडौ तिर घर बनाउनु भयो। लाहुरनी बजैले आमा संग भन्नु हुन्थ्यो। १७ लाख पैसा त माईली दुईता हातले मैले उचाल्नु पनि नसक्ने थियो। पछि सम्म पनि गाउँ को घरमा बजै मात्रै बस्नु हुन्थ्यो। बजै बित्नु भयो। तमती दिदी को पहिलो भाई ४-५ बर्षको उमेर मा बिते पछि घर अफाप भयो कि भन्दै उनिहरु केहि बर्ष त्यहि बसे गणेश जन्मियो। उनिहरुले पनि बेनीमा घर बनाए समाय सँगै यो घर जिर्ण भयो र भट्कियो।

खाने पानी को पहिलो टंकी

खाने पानी को पहिलो टङकी पुरै गाउँलेको लागी यहि आँगन मा बन्यो। यस भन्दा पहिले पाईजा गाउँलेले पानी रेले धारो, (चुनु दाईको पनेलो को रुख मुनी), केशब घर बारी मुनि को कुँवा, र पधेराको ढुँगे पँधेरो मा लिन जान्थे। केहि बर्ष पुरै गाउँले ले पानी खाए। त्यस पछि पानि को पाईप बिग्रे पछि हामी पाईप मा झुण्डेर खेल्ने खेलौना भयो टंकी। अहिले पनि टैकी त्यहि निर नै छ तर अहिले उधो फर्केको छ। पहिले आँगन मै उभो फर्केको थियो।

हामीले थाहा पाउदा यो आगँन मा जोडिएको नयाँ घर पनि थिएन। त्यो ठाउँ मा हामी सिजन अनुसारको खेल खेल्दथ्यौ। ओखर पाक्दा ओखरको थोम, मकै पाक्दा मकैको खोयाको थोम, कहिले दशको – दशको भनेर गनिने ओफीको खोप्पी गुच्चा, थोम, ध्वाँई, छेयाँ, खोप्पी, बोट (कागज को फोल्ड को थोम) खेल्दथ्यौ।

पञ्चायत कालमा केहि बर्ष चलेको पानी टैकी भने बिस्तारै पार्टीहरुको चुनाब चिन्ह ताँस्ने ठाउँ बन्यो। कहिले भिम प्रसाद गौचन लाई जिताऔ, बिकासको मुल फुटाऔ, कहिले हरि ब. बहादुर पुन लाई जिताऔ बिकास को मुल फुटाऔ जस्ता चुनाबी पोस्तर को स्याण्ड बन्यो टैकी। निरदलिय प्रजातन्त्र ढल्यो त्यस पछि ईनामेल पेन्टिङ सुरु भयो। हरेक चिल्ला ढुँगा र चिल्ला भित्ताहरु भरि चुनाब र पार्टीको नारा। अब यो टंकीले हरि बहादुर र भिम प्रसाद लाई जिताउऔ भन्दैन थे। फलानो पार्टीलाई भोट हालौ भन्थे। भित्तेलेखन हरु शुरुवाट को दिन हरु मा त्यति सहज थिएन। सबै राती नै लेखिएका हुन्थे। जिन्दाबाद, मुर्दा बाद, जुन बाद लेखे पनि रातमै लेख्नु पर्दथ्यो। यस्तै नारा लेखेको थाहा पाएर गाउँ निकाला (गाउँ मा मुद्दा लगेका) भएका अनुमान पुन पर्वत बाट वाखेत आएर आफन्तको मा लुकेर पढि रहेका थिए।

नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) जिन्दाबाद भनेर पहिलो पटक पानी टंकीमा कम्युनिस्ट प्रचार लेखिदा धेरैले अनुमान हुनु पर्छ भन्ने अनुमान लगाए। कतिले होईन पुर्जा कान्छा हो भने। रातमा लेखिएको हुनाले सबैले आफ्नो आफ्नो अन्दाज मात्रै लगाए।

नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) जिन्दाबाद, सनातन धर्म जिन्दाबाद। यहि दुई लाईन लेखिएको थियो त्यो टँकीमा त्यो बेला सनातन धर्म के हो? नबुझेर नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) हरुले मान्ने धर्म होला भन्ने लाग्यो। जब सनातन धर्म के हो भन्ने बुझियो। नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) को प्रचार मा सनातन धर्म जिन्दाबाद किन मिसियो नबुझेर हैरान भयो। कतिपय कुरा कहिले नबुझेर हैरान हुन्छ। कहिले बुझेर हैरान हुन्छ।

यो टंकीले काँग्रेस को रुख चिन्ह, एमालेको सुर्य चिन्ह, राप्रापाको हलो, स्वतन्त्र उमेद्वारको छाता, गिलास जस्ता चिन्ह को प्रचार बोकेर पनि त्यहि पानी नआउने पुरानो टैकी बनेर कयौ बर्ष ठडियो।

अहिले पनि यो आँगन मा उभिने हो भने हामीले खेलेका सबै खेलको सम्झना आउछ। निलो, रातो, पहेलो, हरियो ठुलो बेलुन को याद आउछ। पैसा उचाल्न सकेन भन्ने लाहुरनी बजै को याद आउछ। पछि सुन्नथ्यो काठमाडौ मा ठुलो होटेल छरे – सेतो गुलाफ । हामी खेलेको आँगन चाही अहिले खण्डहर जस्तो भएको छ।

(जमानाको कुरा भित्र बाट
सम्झनाको स्पर्शहरु: लाहुरनी बजैको आँगनको टंकी र पूर्जा कान्छौको भित्ते रोगन)

सम्झनाको स्पर्शहरु: मज्जाको झ्याउँ

जमानाको कुरा:

सम्झनाको स्पर्शहरु: मज्जाको झ्याउँ

क्या मज्जाको झ्याउँ लागि रहेको छ। सुकेको गोब्रे सल्लालाई खिर पकाउने ओडार को डिल बाट ढालेर तल खसाले पछि थाकेर ढलेको साथीले खर्शुको ठुलो रुखको हाँगा तिर फर्केर भन्यो। मन मन नै हाँसेर मनमनै भने झ्याउँ त बोरिङ होला नि कहाँ मजा को हुनु। म पनि उसै गरि ढले साँचै उस्ले देखे जस्तै सिमलको धागो जस्तै लामो ट्यान्द्रो आकाश मुनि पुगेको रुखको हाँगा बाट नाक नजिकै हल्लि रहेको देखे। उस्ले देखेको झ्याउँ मलाई पनि मज्जाको लाग्यो।

कसरी माथी बाट तल सम्म बढे होला अरु बिरुवा भन्दा फरक । सबै बिरुवा तल बाट माथी बढेर जान्छन। मेरो मनले बिस्तारै गन्न थाल्छ कुन कुन बिरुवा माथी बाट तल बढन सक्छ ? बोका को च्यापु भन्दा तल उम्रेको दाह्री, भिरालो काल्ला बाट उम्रेर ओरालो फर्केर बढेको खर, बाबियो अनि एक पटक मैले बाजेको च्यापुको दाह्री पनि सम्झे। फेरी आफैमा अलमल परे , झ्याउँ सजिब हो कि निर्जिब ? कपाल जस्तै ? सोचाई मा नै त्यहि सिमल को ट्यान्द्रोमा एउटा पात आएर अल्झिन्छ। पातमा परेको हावाको बेगले सिमल निकै पर सम्म उडेर जान्छ।

पुरानो सुईटर उधारेर बनाएको धागोमा कालीप्रसाद ठुलाउको पर्खाल बाट रेले डाँडा मा पुग्ने गरि उडाएको चंगा जस्तो। बिचमा चिठ्ठी पठाउदा को आनन्द म भन्दा मसिना केटा केटी हरु चंगा हेर्न पर्खालै भरि लाईन बस्दथे। अलि चक बच्चालाई लट्टा समात्न दिएर चंगालाई पठाएका चिठ्ठीहरु अब पुग्छ पुग्छ् पुग्यो को उत्सुकता म भन्दा अझै रमाएको हुन्छ ति केटा केटी खास झन त्यो लट्टा समात्ने बच्चा। अरुलाई पनि म एउटा एउटा जौ को बाला थुटेर पे बनाई दिन्छु, दुई, तीन डाम्रा भोटेकोसा चबाएर पुन: लट्टा समात्छु। उनिहरुले एकै स्वर मा फुक्दछ र पर्खालै भरि पे बज्छ। मानौ चंगालाई अझे उड भनेर हुटिङ दिए जस्तै चंगा माथी आकासिन्छ। बच्चाहरु अझै जोर जोर ले पे बजाउछन। म अलि दुखी हुन्छ। चिठी माउँ चंगा मा पुगेन चंगा अकासियो भने चिठठी चंङगा मा पुग्ने सक्दैन। हामी यस्तै पे बजाउदै दाईहरु को चंगा हेरेको याद छ। चिठी चंगा मा पुग्यो भने मात्रै चंगा झर्दछ। खास मा त्यो चिठी नै चंङगा बसाल्न पठाएको हो। आफ्नै मनले बनाएको एउटा कथा थियो या साँच्चिकै यस्तै थियो।

सत्य यस्तो पनि थियो। हामीले पठाएका चिठीलाई झोकाले बिपरित तिर लैजान खोज्दा धागोहरु अर्को दिशामा जान्थे र चंगा माथी आकासिन्थ्यो। बिस्तारै हावाको बेगले चिठीहरुलाई माउँ चंगा तिर जैजान्थ्यो र त्यो चिठ्टी भनेर धागो भित्र छिराएर पठाएको अर्को बच्चा चंगा माउँ चंङगा मा पुग्दा दुई चंगालाई हावाले लामो समाय उडाउन सक्दैनथ्यो र चँगा तल खस्दथ्यो।

थुप्रे समाय हामी मौन हरायौ। खै उस्ले के सोच्यो, कस्तो कल्पना गर्यो आफ्नै आफ्नै धुन मा हावा कम भए पछि त्यो सिमल पहिले जस्तै नाक कै अगाडी आयो। मैले पात झिकेर फाले। नचिनेका दुई जना मानिस आए र अर्को गोब्रे सल्लाको वरिपरि घुमेर र नाम्लो ले नापे गोब्रे सल्लाको गोलाई। परै बाट हामीले ढालेको गोब्रे सल्ला भए तिर हेरेर भने बिहान सम्म त थियो। कस्ले काटेछ ? हामीलाई केटाकेटी नै सम्झेछन। सोध्दा पनि सोधेनन। नपत्याउने गरि हामीले एउटा अजंग को गोब्रे सल्ला ढालेका थियौ। खीर पकाउने ओडार सम्म माथी बाट तल पहरा मा झर्दा सुकेको गोब्रे सल्ला थन्का थुन्का भएछ। आफुले बोक्न सक्ने थुक्का बोकेर हामी फर्कियौ।

त्यति खेर मैले पनि भने कति मजा को झ्याउँ भयो है।

सम्झनाको स्पर्शहरु:म्याग्दी बेनी बजार सम्म हिउँ पर्दा

जमानाको कुरा:
सम्झनाको स्पर्शहरु:म्याग्दी बेनी बजार सम्म हिउँ पर्दा

(जीबन के हो ? हरेक आज को संगालो जीवन हो मैले आफ्नै मनलाई दिने छोटो उत्तर यति नै हो।सत्य यो पनि हो हरेक आज हरु हिजो र अतित बन्दछन। आजको बल्ग मा यहि सम्झनाको स्पर्शहरु छन। जति बेला बेनीमा हिउँ परेको थियो। )

बेनीमा हिउँ पर्दा

शिबरात्री भोली हो भोलि हामी काम गर्दैनौ भनेर सँगै काम गर्ने साथीहरुले भनि सकेका थिए। त्यसको लगतै माओबादी को जुलुस खै कुन के को बिरोधमा हो। शिबरात्रीको भोली पल्ट पनि काम नहुने भए पछि ३ दिन बेकार किन बस्नु जस्तो लाग्यो तर रातभरी पानी पर्यो। यति डरलाग्दो कालो रात थियो खै के मन भयो र शर्मिलालाई फोन गरे त्यति बेला सम्म भर्खरै मुबाईलहरुले बेनी र तोरीपानी को डाँडा तिर मात्रै काम गर्दथे। मैले पानी परेको छ सोधै- शर्मिलाले हिउँ परेको छ पुसाउ भन्दा एक छिन जिस्के होला जस्तै लाग्यो ? साँच्चै हो र ? छत मा १ फिट जति बसिसकेछ भने पछि साँच्चै हो जस्तो लाग्यो। त्यति बेला हामी शर्मिलाको घरको एउटा कोठामा किराया मा बस्दथ्यौ। छिट्टै ढुगेपाटन लेखनाथमा सर्ने तैयारी मा थियो। बल्गको कामचलाउ कोठाहरु बनाउदै थियौ।
२०६३ शिबरात्री र भ्यालेन्टाईन डे संगै जस्तो परेको थियो ( फागुन २ गते भ्यालन्टाईन डे र फागुन ४ गते शिबरात्री)। बेनी सम्म नै हिउँ पर्यो रे भनेर सबैलाई सुनाए। नारचिङ तिर को बाजे ले आफुले थाहा पाउदा पनि बेनी मा हिउँ परेको भन्नु भयो। ५४ बर्ष पछि फेरि हिउँ ले काली छोयो भन्नु भयो। त्यसैले हामीले पहिलो पटक बेनी बजार मा हिउँ पर्यो भन्नु पाएनौ। बाजेहरुलाई ईस्टईण्डिया कम्पनी (बेलायतको अधिनमा भारत हुदाको) ले नेपालीलाई भर्ति गर्नको लागी बेनी कालीपुलमा तम्बू ताँगेर राखेको थियो त्यहि रात हिउँ पर्यो हामीले रातभरि तम्बूको हिउँ झार्दै कातेका सम्झना गर्नु भयो।

हिउँले बेनी मै पनि पिपलचोक मा पिपलको हाँगा भाँच्यो र क्याम्पस चोक को बिजुली को खम्बा पनि ढाल्यो। (

राती हिउँ पर्नु र भेलेन्टाईन डे पनि ( सन 2007 Feb 14 Wednesday /२०६३ साल फागुन २ गते) पोखरा बाट बेनी फर्कदा को रौनक नै अलगै थियो। बाटोमा थुप्रै कोरियन जोडीहरुले हिउँ मा खेल्दै फोटो खिचिरहेका थिए। लुम्लेका आसपास का बाटो भरि हिउँ खेल्ने हरु नै थिए। मेला लागे जति मानिसहरु थिए। उमालेको अण्डा १६ रुपैया गोटा हाम्रो भागमा २ ओटा मात्रै पर्यो दुई जनाले १-१ खाए पछि म बाटैमा भए नि खाउला भन्दै अर्को होटल तिर अण्डा खोज्न गए गाडी गुड्यो मलाई छाडेर। हातमा ५-६ अण्डा समाएर अब अर्को गाडी कुर्ने त होला भनेर अनकनाई रहेका थिए। छेउ मै उभिएका बैनीहरुले गाडी छुट्यो र दाई भनेर सोधे। अँ छुट्यो यो बाटो तल झर्नुहोस गाडी भन्दा छिटो पुग्नु हुन्छ। साँचै होला त्यहि बिकल्प पत्याए र ओरालो लागे। नभन्दै म पुगेको २-४ मिनेट पछि मात्रै गाडी त्यहि बाटो आई पुग्यो। धेरै जसो मान्छे खाजा खाने ठाउँ बाट बसको छट मा उक्लिएको थिए। बसमा हुनेहरुले छट तिर नै गयो सम्झेछन। पछि पनि केहि मानिस मजस्तै त्यहि बाटो अरु पनि झर्दै थिए। छुटेका बसका मान्छेहरु।

बाटो भरि एक दमै रमाईलो लाग्यो। पारी बेनी (पर्बत बेनी) को पुल नजिक को टिनको छाना मुनिको खाजाघर भित्र बाटै सबै हिउँ घर भएको थियो। हिजो परेको हिउँ हरु टिन को छानामा सबै बिलाई सकेका थिएनन। आधा छाना भन्दा धेरै छानो को भित्री पाटोमा पनि हिउँ हरु जमेका थिए। बाहिर छाना बाट पग्लेका पानीहरु थोपा थोपा बरफ जमेर आधा छानो तिनको नै बरफको बनेको देख्दा अचम्मै लाग्यो। तिनको छाना भित्रा ग्याँस चुलो मा छाता अडेर समसोस फ्राई दाईको फोटो खिच्ने होस भएको भए त्यो फोटोले पुरुस्कार नै जित्ने थियो होला। घर पुगेर चुक चुक गरे। बेला मा बुद्दीले काम नगरे पछि गर्नु पर्ने सजिलो उपाय नै त्यहि हो।

D-Lotus Cyber

वाखेत का दुई युवा बिद्यार्थीहरु याम रोका र एम्मबरसिं (अमरसिं) रोका ले क्याम्पस पढ्दै गर्दा बेनी पिपलचोक कालीपुल जाने बाटो मै कम्प्युटर साईबर D-Lotus Cyber खोलेका थिए। त्यति बेला सम्म पनि बेनीमा फोन लाईन बाट डाईलअप कनेक्शन मार्फत नेट चलाउनु पर्ने अबस्था थियो। पोखरा बाट डायलअप ईनटरनेट को कनेक्सन मिल्दथ्यो। D-Lotus Cyber पनि त्यसै गरि चलेको थियो। म समाय कटाउन त्यहि पुगेर दिन भरि बस्दथे। साईबर हरु नाम मात्रैका थिए। याहु म्यासेन्जर को जमानाको कुरा हो। फेशबुक त्यहि साल मात्रै १३ बर्ष उमेर माथिका लाई खुल्ला भएको थियो त्यति चाँडै बेनी तिर चलन चल्टीमा पुग्ने कुरा पनि भएन। म्यासेन्जर मा च्याट गर्ने सिक्ने हरु वल्लो कम्प्युटर बाट पल्लो कम्प्युटर मा च्याट गरिरहेको हुन्थे।

DJ Dance Party

DJ Dance Party बेनीमा खुलेको थियो। पर्चा देख्ने जतिले सोध्थे DJ Dance Party भनेको के हो ? यहाँ के हुन्छ ? DJ, RJ, VJ जस्ता शब्दार्थ खासै धेरैले बुझ्दैन थे। म आफैले थुप्रे पटक डिक्सनेरीमा खोजेर वाक्कै परेको छु। डिजे को अर्थ सबैले आफ्नै आफ्नै पाराले लगाउथे। D-Lotus Cyber आउने तन्नेरीको समुहले फरक फरक तरिकाले बुझाउन खोज्दथे। कसैले भन्थे डिजेको अर्थ, ठुलो म्युजिक बज्छ, नाँच्ने ठाउँ हो। कसैले भन्थे म्युजिक सँगै नाँच्दै खाने पिउने ठाउँ हो। गाउँले सोझा साझाहरु को बुझाई अर्कै थियो। त्यहाँ ड्रक्स खानेहरु, ट्यापेहरुले खाएर
नाँच्दछन। जानु हुदैन लडाई पर्छ। DJ Dance Party का संचालनहरुले डिजे भनेको के हो डेफिनेशन लाई थुप्रै ले जोक नै बनाए। उनिहरु दुईजना एउटा होचो र अर्को अग्लो थिएर। उनिहरुले डिजेको डेफिनेशन यसरी गरेछन – यहाँ म्युजिक स्टार्ट हुन्छ म्युजिक का लेयर्रसहरु एकपछि हर्को एक पछि हर्को गर्दै बज्दै जान्छन। दुई हात माथी माथी म्युजिक को लेयर्रस जस्तै सार्दा सार्दै होचो चाही को हातको माथी जाने लिमिट सकिएछ। डिजेको परिभाषा सकिएनछ।अर्को अग्लो चाही साथीले त्यहि बाट आफ्नो हातले म्युजिक को लेयर्सहरु थप्दै थप्दै लगेछ त्यस पछि कोहि साथीले डिजे भनेको के हो भनेर सोध्यो भने त्यहि पारा मा बताउथे।

अहिले बेनीमा हिउँ परेको सम्झना, D-Lotus Cyber, DJ Dance Party ईतिहास भै सकेको छ भने DJ, RJ, VJ को अर्थ कसैले पनि सोध्न नपर्ने गरि स्थापित भै सकेको छ। त्यो बेला सुरुवाट मात्रै भएको फेशबुक अहिले भन्न मनलागेको कुरा र देखाउन मन लागेको फोटो, भिडियो टाँस्ने भित्ता भएको छ।

(जमानाको कुरा: भित्र बाट
सम्झनाको स्पर्शहरु:बेनीमा हिउँ पर्दा)

सम्झनाका स्पर्शहरु: संस्कारमा परिमार्जनका डोपहरु

जमानाको कुरा
सम्झनाका स्पर्शहरु: संस्कारमा परिमार्जनका डोपहरु

(समाय परिबर्तनसिल छ। आजको जमानाको कुरा मा जन्म, मृत्यु र बिबहा संस्कार मा आँखा अगाडी नै भएका परिमार्जनहरुको संगालो छ। कतिलाई अपच पनि लाग्छ समाय अनुसार मानिसको सोच र मान्यता एउटा त्यस्तो बलियो गरि बस्दछ कि जस्ले परिबर्तनलाई स्वीकार गर्दछ।)

मान्छे मरेको थाहा पाएको पहिलो सम्झना

भीम ब. पाईजा ( सानो ईन्द्र पाईजा को बाबा) बित्दा हामी ४-६ बर्षको मात्रै थियौ। अचानक पाखाको बारीमा जोत्दा जोत्दै मुटु खायो भनेर बारी मै बित्नु भयो। जति बेला ईण्डियाको आर्मीबाट छुट्टीमा घर आउनु भएको थियो। बाबा बिते पछि ईन्द्र लाई लिन केहि मानिस स्कुलमा आए। स्कुल अहिले को भुमेथान आमा समुहको भवन भएको ठाउँ मा थियो।
हामी पनि हेर्न भनेर पछि पछि गयौ। ठुलाहरुले तिमीहरुले हेर्नु हुदैन भनेर हामीलाई लखेटे। जान नमान्ने हरुलाई आमा बजै हरुले गुन्यु र पछ्यौरीको पल्ला भित्र लुकाए। मानिस मर्दछन र मानिस मर्दा सबै रुन्छन भन्ने थाहा पाएको त्यति नै बेला हो। ३ दिन मा किरिया गरियो र त्यो किरिया उनिहरु कै आँगन मा गरियो। वाखेत मा भीम ब. नाम मात्रै १३ जना को छ। पाईजा मा मात्रै ३ जनाको छ। पाईजा, रोका, राम्जाली सबै गर्दा १३ जना भिम ब. छन।

छाक फाल्ने चलन

अचेल एउटै थरको मानिस मर्दा मात्रै छाक छाडने र नुन बार्ने गरिन्छ। हामीले थाहा पाउदा सम्म पुरै गाउँ मा जुन सुकै थर का मानिस मरे पनि त्यो दिन गाउँले ले नै छाक फाल्थे। पानी पिउनलाई तामाको गाग्रीको चलन आई सकेको हुन्थ्यो। छाक फाल्दा भात, ढिडो, रोटी यस्ता खाना नखाएर भुटेको मकै, उसिनेको फर्सि यस्ता खाना एक समायको लागी खाईन्थे। पानी टाढा बाट ढुँगे धारो या कुवाँ बाट लिनु पर्ने हुन्थ्यो। गाउँ मा मानिस मर्यो रे भन्ने सुन्दा बित्तिकै सबै भन्दा पहिले सबैकोघर घर को पानी सबै पोखिन्थे। सबैले ताजा पानी नजिकका पधेरो, कुवाँ हरुमा जान्थे। कसरी, कुन बिमारले, कति थलिएर मरे जस्ता सबै कुरा सबैले त्यहि पँधेरो गफगाफ बाट थाहा पाउथे। छाक फाल्ने र पानी फेर्ने चलन त्यसैले चलेको हुनु पर्दछ मानिस मर्दा सबैले थाहा पाउनु पर्दछ।

माटो बार्ने चलन

जेसुकै काम होस मान्छे मरे भनेर सुने पछि खन्ने जोत्ने काम बन्द गरिन्थे। मान्छे मरेको दिन खनजोत गर्यो भने माटो मर्दछ। सुन्दा बितिकै खन्न छोड्नु पर्दछ भनेर जमिन खोन जोत गर्न बन्द गर्दथे। म ३६ बर्षको भए। कम्तीमा १६ बर्षमा जोते हुँला। त्यो समायमा म फड्के मा जोत्दै थिए। भबिन्द्र ले गोट्टेखोर खोरियामा जोत्दै थियो। एउटा अचम्म के लाग्छ भने फड्के र गोट्टेखोर बाट हामी कुरा कानी गर्न सक्थ्यौ। तगालो मा बसेर गम ब. पुन दिन भरि कुम्बीर थापा को भाले र फक्तीराम भाले लाई जिस्काएको फड्के बाटै सुन्थ्यौ। टगालो मा उभिएर मुखले कुखुरी काँ को आवाज निकालि दिए पछि कुम्बीर र फक्तिरामको भालेहरु पालै पालो बास्थे। के रमाईलो लागेको हो कहिले कहि दिनभरि मुखले भाले बाँस्नु हुन्थ्यो। नथाकी दिनभरि यताका भालेहरु पनि दिन भरि बाँस्थे।

अहिले जस्तो फडके र गोट्टेखोर नदेख्ने गरि जँगल त्यो बेला थिएन। रुखहरु भएनन भने आवाज धेरै टाढा सम्म पुग्दो रहेछ भन्ने प्रमाण हो। मैले र भबिन्द्रले गोट्टेखोर फडके कुराकानी गर्नु सक्नु। चलन नै यस्तै थियो जहाँ सुन्यौ त्यहि ठाँउमा रोक्यौ । उले उस्लाई उले उस्लाई भन्दा भन्दै फडके सम्मै पुग्यो धन माया को बाजे बितेको कुरा। हामी जोत्दै गरेको सबै छाडेर मरेको ठाउँ मा झर्यौ। यस्ले के देखाउछ भने माटो बार्ने चलन आज भन्दा २० बर्ष पहिले सम्म पनि थियो। छाक फाल्ने र माटो बार्ने चलन थर मा मात्रै होईन गाउँ मा नै साझा थियो। जो मर्दा पनि माटो बार्नु पर्ने , जो मर्दा पनि छाक फाल्नु पर्ने। त्यति बेल मानिसको जनसंख्या कम्ती थियो। मुस्किलले बर्षमा ३-४ मानिस मर्दथे। जनसंंख्या बढ्यो। मर्ने मानिसहरुको संख्या पनि बढ्यो। माटो बार्ने भन्ने चलन पछि सम्म पनि चल्यो। छाक फाल्ने चलन बिस्तारै सरो-भाई (थर) सिमित भयो।

मण्डलीथान शिब रोका को बाजे ईन्द्र ब. रोका चौतरापोखरी संगेता गर्दा गर्दे रगत बान्ता गरेर मरे। त्यति बेला सबैले ईण्द्रबाण ले फेला पार्यो भने। भिम ब. पाईजा मर्दा पनि धेरैले त्यस्तै भन्थे बाण लाग्यो। कतिले जोत्दा हलो ले सन्नी ( अण्डाकोष) मा लाग्यो होला सम्मको अनुमान गरे। कतिले सक्क सक्क, (प्रसाद, खानाको चढाई पराई – खानु भन्दा पहिले सिमेभुमे, देबिदेउता, वायु लाई चढाउनेकाम) राम्रो भएन सम्म भने।

पहिलो पटक मलामी

दाई तन्नेरी नहुदै सम्म बाबा जानु हुन्थ्यो मलामी मा। दाई बिदेश पुगे पछि म पहिलो पटक मलामी कर्ण ब. थापा मर्दा गएको छु। झरपानी मा मलामी गयौ। लास जलाउनु पर्दा लैजाने दाउरा एक ठाउँ मा मात्रै बाँध्नु पर्दछ। उल्टो गरी बाटो को चोया को निगालो चिर्नु पर्छ। बिजोर पार्नु पर्छ जस्ता कुरा हरु सिकियो। त्यति बेला समाज का मानिसहरु नयाँ लाई सिकाउनु पर्दछ भन्ने स्वभावका हुन्थे। त्यो बेला को पहिलो पटक मलामी जाँदैछ को पहिल्यै गईसकेको छ सबैलाई थाहा हुन्थ्यो। मानिसहरु समाज र संस्कारको काम मा यति सकृयता देखाउथे कि मलाई मि भिड मा म नयाँ थिए। थिर ब. कान्छौ, भिम ब. कान्छौ हरुले आएर सिकाई हाल्नु भयो। बुहारी पेट को छ होला यो गर्नु यो नगर्नु। छोटकरीमा सबै भन्दा सजिलो गरि सिकेको र कहिल्यै नबिर्सने गरि सम्झेको त्यति बेला नै हो। लास को मुख नहेर्नु। दाग दिदा सबै मलामीले माटो र सिन्का दिनु पर्दछ त्यो नदिनु।

अचम्म को कुरा के भयो भने लास सिद्दथान- गोट्टेखोर -छहराबोट- मकि्किना हुदै झरपानी गयो। त्यो भन्दा सजिलो बाटो मुल बाटो चौतराबोट-छहराबोट लगियो। मैले कारण सोधे सोमे र टक ब. को घरमा साना साना केटा केटी छन मरो (लास) देखेर सातो जान्छ। पहिले का मानिसले यसरी तर्काउथे र केटा केटी को बाटो।

दोस्रो मलामी

खड्क सिं राम्जाली बाजे लाई परालाईज भयो। माघे संग्राती मनाउन गाउँ गएको बेला मा बिचरा मुख बोल्दैन थियो तै पनि चिया खा भन्दै केटलीमा को चिया तताउनु भयो। उहाँले ईशारा गर्ने मैले बोल्ने गरेर बात मार्यो। यो भन्दा पहिले पनि त्यस्तै भएको थियो समाय मै काठमाडौ पुराएको ले सन्चो भएको बिमार ४-५ बर्ष पछि फेरि उल्झियो। गाउँ गाउँ मा माओबादी चलपल बढि थियो। एउटा एउटा गरेर पुरै गाउँले घर बाट डेराबासी भएका थिए भएका नानीहरु पढाउन भन्दै बेनी बजार र देशका बिभिन्न शहर हरुमा। बाजेलाई गलेश्वर घाट मा ल्याए हामी त्यहि घाट सम्म भए पनि मलामी जाउँ भनेर बेनी बाटै गलेश्वर गयौ। त्यति बेला बेनीमा रहेका छोरी मान्छेहरु पनि सबै हेर्न गए। कर्ण ब. थापा मामा मर्दा गर्भमा भएको मेरो छोरी पढ्न सुरु गरेको थियो मात्रै ४-५ बर्ष को अन्तरमा गाउँ महिला मलामी जाने गरि परिबर्तन भै सकेको थियो। त्यसैको ठिक ४-५ बर्ष पहिले मानिसहरुले सुत्केरी र नानीहरु छन भनेर मलामी को बाटो नै फरक बाटो पार्दथे।

तेस्रो मलामी

तेस्रो पटक मलामी भिरकुना (झि) राजु थजाली को बाबा बित्दा गए। त्यति खेर मलामी मा एउटै घरका सबै परिवार मलामी मा थिए। त्यसमा पनि साना केटाकेटीहरु बोकेका नानी आमा हरु आफ्न नानीहरुलाई लास देखाउदै थिए। रमिता झै मानेर केटाकेटी हेरिरहेका थिए जल्दै गरेको लास। दोस्रो र तेस्रो मलामी को बिचमा १० बर्ष को अन्तर छ होला। १५० भन्दा बढि मलामी हरु गाउँ देखि नजिक को डाँडा सम्म पुगे। भिरकुना झि गाबिस भए पनि त्यहाँ का मानिस मर्दा गाउँ कै मानिस मर्दा जति कै गरेर मलामी आईजाई हुन्छ। मलामी हरु २-३ जना जलाउने बसेर सबै फर्किए। म छक्क परे। पहिलो मलामी र तेस्रो मलामी बिच को अन्तर सम्झेर। हामी सानो मा थकाली हरुको मलामी म यस्तै हुन्छ भन्ने सुनेका थियोौ। भान्जा या ज्वाँईहरुले कुखुराको मासु र रक्सी खादै लास जलाउछन रे भनेको सुनेको थिए। रक्सी र चटनी खादै लास जलाएको आफैले देखे। यस्ले मानिस को भावनात्मक सम्बेदना कहाँ पुग्दैछ र कताको सिको गर्दैछ भन्ने देखाउछ।

पहिलो पटक मलामी जादा महिला मलामी जादैनथे। दो्स्रो मलामी जाँदा आधा मलामी महिला थिए। तेस्रो पटक मलामी जाँदा १०-१५ जना बाहेक सबै महिला र नानीहरु थिए। यतिका नानी र नानीका आमाहरु लास जलाई सकुन्जेल रात पर्छ बसि राख्ने कुरा पनि भएन। यसरी आबश्यकताले परिमार्जन हुदै जान्छ चलन हरु।

कहिले कहि चलेको चलन संस्कार भनेर सजिलो कुरा पनि गाह्रो बनाउछौ। सम्झनामा त्यस्तै घटना हरि को सम्झना छ।

चित्रे दाई (सोम दाईको भाई) र बेगम ब. पाईजा एकदमै मिल्ने साथी। बेगम दाई को बिहे हुनु भन्दा १ दिन पहिले चित्र दाई को किरिया भयो। किरिया मा सहभागि भएर बिबहा मा नाच्नु जादाँ नस्को कस्तो लागेको थियो। चित्र दाई त्यो बेला जण्डिजले मर्न पहिलो थाहा लागेको ब्याक्ती हुन। पिले (पहेलो) लागेको होरे भन्थे। हामीलाई भैसी माथी घोडा चढाएर चौतराबोट पुराउने जर्किन पेटमा बाँधेर टैकीमा पौढि खेलाउने दाई मर्दा हामी धेरै रोएका थियौ। त्यति बेला सम्म मा पनि किरिया घर मै गरिन्थे। चित्रे दाई को किरिया पनि घर कै अगाडी को आँगन मा गरेको हो। बेगम दाई को बिबहा रोकिन्छ भनेर चित्रे दाई को किरिया उम्काएको हो।

त्यस्तै खोरिया मा भबिलाल दाई र चौतराबोट लै प्रसाद कान्छौ को बाबा को किरिया एकै पाटो (दिन) मा गरिएको छ।

अम्बिका र कृष्ण कुमारी को ११ दिन सुटक पनि एक दिन मा गाफिएको छ। समाज का कुनै पनि चलन हरु यस्तै नै हो यहि नै हो भनिन्छ भने समायले त्यसलाई गलत साबित गर्दछ।

अर्को संयोग भनेको अबिन पाईजा को बिबहा ( बेगम दाई को जेठो छोरा) को बिबहा बाट नै सरो चलन को चामल उठाउने चलन को सत्ता मा नगद उठाउने चलन बसेको छ। भने भेजा चलन हटाईएको छ। थुप्रै पटक भाई सल्लाह भए अब भेजा को मासु बन्द गर्ने तर कोहि पनि मान्न राजि थिएनन। दखालो मा भाई सल्लाह गरे अब यो दखालो देखि उता जस्को पनि बिबहा हुन्छ उसैको पालो बाट भेजा हताउने। (भेजा बराबर रकम उठाएर बिबहा हुने घर मै सबै घरका सबै जना एकै ठाउँ मा जम्मा भएर खाना खाने र दिन मा काटिएको राँगो को मासुलाई सबै सरो-भाई हरुले बराबर बिलो लगाएर लैजाने। टाउको, भित्री भाग लाई भोज को लागी सगुन को रुपमा राख्ने सामुहिक चलन हो, सबैले बराबर उठाएर सबैले बराबर खाने चलन, दामा सामी खर्च बोक्ने चलन)

पहिले को जमानामा बर्षको १-२ बिबहा हुन्थे। राँगा हरु सबैको घरमै हुन्थे। बिस्तारै बर्ष मा १०-१५ बिबहा हुन थाले। चौपाया पाल्ने चलन हरायो राँगो काटेर भेजा गर्दा अर्थिक रुपमा सबैलाई भार भयो। त्यसैले भेजा चलन हरायो। कतै बाहिरी गाउँ ठाउँ मा मेला पर्वहरुमा पर्यो भने पनि यस्तै तरिका अपनाईन्थे। तरुनीहरुले खाना लिएर आउथे। ठिटाहरुले रुमाले भेजा भन्ने चलन थियो। खाजा खादै गर्दा रुमाल राख्थे र सबैले आफ्नो ईक्छाले रकम रुमाल मा राख्दथे त्यहि पैसा बाट फलफूलहरु किनिन्थे र सबैले खाएर बाकी रुमाल नै सँग केटीहरुलाई दिन्थे उनिहरुले घर फर्कदा आफ्ना भाई बैनीहरुलाई लगेर दिन्थे।

अहिले को ईस्टमित्र भेट्ने दिन पनि रात मा थियो। कमला दिदी को पालो देखि मात्रै दिन मा सरेको हो। यसो हुनु को कारण हिउँ परेर रायखोर-मुलपानी बाट जन्तीहरु रातमा वाखेत आउन नसकेर झि मा बास बस्नु थियो। कमला दिदी र अबिनको बिबहा सबैलाई सम्झना हुने छ। उनिहरु को बिबहा बाटै नै संस्कार हरु परिमार्जन भएका छन। सजिलो को लागी समाय सुहाउँदो परिमार्जन गर्नु संस्कार मास्नु होईन संस्कारलाई बचाई राख्नु पनि हो।

समाय अनुसार परिमार्जन आवश्यकता छ। परिमार्जन गर्नु नसकेकै कारण थुप्रै चलनहरु राम्रा हुदा हुदै पनि पुस्तान्तर हुन सकेनन।

सम्झनाको स्पर्शहरुः यसरी थपिन्छ नयाँ रितीथिति

जमानाको कुरा

सम्झनाको स्पर्शहरुः यसरी थपिन्छ नयाँ रितीथिति

संस्कारमा पछि जोडिने जति कुरालाई बुढापाकाहरुले रोसन (रसन) भन्थे। मालिका पूजा बर्षको २ पटक मात्रै गरिन्थे। आज भोली चाहि भाईटिका को अधिल्लो रात पनि मालिका पुगेर पूजा गर्ने चलन थपिएको छ। कुनै चलन चल्टीका कुरा दोहोरिए भने तिनिहरु नै रितिथिति बन्छन र संस्कृतिमा मिसिन्छन।

भाईटिका को अधिल्लो रातको पूजा थप भएको मात्रै १३ बर्ष पनि भएको छैन। जेष्ठमा जुका लाग्ने पानी पर्ने हुनाले धेरैलाई यो समाय मन पर्दैन। यति बेला न धेरै जाडो, न धेरै जुका न पानी र न अति चिसो हुनाले सबैलाई यो समाय मन परेको हुनु पर्दछ। यो बेला नयाँ पुस्ताहरु बढि पुग्ने गर्दछन। भगवान जहिले सम्म मान्छेको मन मा केहि बन्ने र पाउने (महत्वकाँक्षा) लालच रहिहन्छ। कुनै न कुनै रुपमा तिम्रो पूजा पनि चलि रहन्छ र आफ्नो अनुकुलता अनुसारको ब्याख्या पनि भै रहन्छ। यहि ब्याख्या ले लामो समाय मान्यता पाएर सबैले बिश्वास गरे भने ति किम्बदन्ती बन्दछन। नेपाली मौलिक पर्वहरुलाई मौलिकता को आधारमा समाय अनुकुल परमार्जन को आवश्यकता छ। किन्बदन्ती को आधारमा ब्याख्या गर्न थाल्ने हो भने समायले ति ब्याख्याहरुलाई पुरानो र आउटडेट साबित गरिदिन्छन। जसरी गढीमाई मेला र दशै (बलीप्रथा) बखेडा सतहमा आउदैछ। त्यसैले मौलिक चाँडपर्बहरु किम्बदन्तीको आधारमा होईन समाय पाच्य र सभ्य समाजको आधारमा समायनुकुल परिमार्जन सँगै निरन्तरता आवश्यक छ।

केहि बर्ष भित्रैमा तिहार को अधिल्लो दिन गरिने मालिका पूजाको पनि किम्बदन्तीहरु ले ब्याख्या गर्लान कसैले। तर चाँड पर्वहरुलाई किम्बदन्तीको आधारमा होईन यो समाज यि पर्वहरुले समाजमा खेल्ने भुमिका र सामाजिक सन्तुलनको आधारमा परिमार्जन र निरन्तरता दिनु पर्दछ।

गणतन्त्र पछि नेवारी समुदायले दशै लाई नै एकादशिका दिनमा २-३ बर्ष नै सारे उनिहरुको पात्रो अनुसार घडिपला, फाप अफाप को असर भन्दै। यस्ले के देखाउछ भने कि त नेपाली क्यालेण्डर बनाउनेहरुको कम्जोरी छ। या परिमार्जन गर्ने छुट छ भन्ने देखाउछ।

कहिले कहि मगर सामुदायका केहि मानिसहरु धरो को रँगमा बिबाद गरिरहेका देखिन्छन कोहि पोटेको रंग मा । आँखा कै अगाडी नेपाली समाज मा खादा भँत्रिएको छ। मात्रै १५ बर्ष पहिले नेपाली समाज मा छिरेको खादाले २५ रंग फेरि सकेको छ यस्लाई कस्ले गणना गर्ने र कस्ले कसरी ब्याख्या गर्ने। कुनै बेला यसै गरी पुर्ख्यौली को धरो ले रंग परिबर्तन गरेर कतै सेतो कतै पहेलो र निलो बनेको थियो।

एउटा गीत सम्झनुस

के आयो रसन, चाईना ब्याउज पछाडी बटन

(कुनै बेला चाईनाले नेपाल मा पछाडी बटन भएको ब्लाउज बजार मा पठाएछ त्यहि समायमा बनेको गीत हुन)पछाडी बटन भएका चाईना ब्लाउज हरु बजार बाट हराए होलान तर बडिज, चेस्टरहरु अझै पनि चाईन ब्लाउज कै मोडेल मा पछाडी हुक भएकै मा निरन्तर छ। हो ब्लाउज लाई पछाडी बटन आबश्यक छैन। थिएन र त्यो हरायो तर बडिज, चेस्टरहरु आवश्यकता छ त्यसैले यो अझै पनि निरन्तरता पाई रहेको छ।

यस्तै कतिपय चलन फेशन को रुपमा भित्रन्छन र रितिथिति बन्दछन। त्यस्तै तिहार को अधिल्लो राती हुने पुजा र खादा नेपाली समाज का पछिल्ला रसन हरु हुन जुन रितिथिति बन्ने तरखरमा छन।

(जमानाको कुरा भित्र बाट

सम्झनाको स्पर्शहरुः यसरी थपिन्छ नयाँ रितीथिति)

स्यानु पाईजा, पात्लेखेत-७ , वाखेत म्याग्दी