२०७२ मा म्याग्दीमा ६ बिद्यालय गाभिए १ बन्द

२०७२ मा म्याग्दीमा ६ बिद्यालय गाभिए १ बन्द

गाभिनेमा बिद्यालय
बालउद्यान प्राविलाई- जामुनाखर्क उच्च मावि अर्थुङेमा
एक्लेपिपल प्राविलाई- विद्यामन्दिर प्राविमा
अन्नपूर्ण प्रावि र मालिका प्राविलाई- ताकम मावि ताकममा
गाभिएको छ भने मण्डली प्राविलाई- महेन्द्ररत्न निमावि बरंजा
दल राम्जाली प्राविलाई दिपक मावि पात्लेखेतमा

बन्द भएको मा बिद्यालय
पुनहिल प्राबि. घोडेपानी (‘‘पर्यटकीय बस्ती”)

अझै २८ बिद्यालयहरु गाभिने सम्भाबित बिद्यालय को लिस्टमा छन।

आफ्नो बिद्यालय जोगाउन छ भने सुतेर नबसौ। गुणस्तर छैन भने किन छैन। बिद्यार्थी छन कि छैनन। शिक्षक शिक्षिका छन कि छैनन। ब्यबस्थपन समितिले अलिकति नियमवालीहरु भित्र अट्ने गरेर पनि ब्यबस्थापन गरौ।

अब ढिलो र चाँडो सबै बिद्यालयहरु जिपिआरएस म्यापिङमा जाने र अनुगमन हुने हुनाले अब पहुचको भरमा जालसाजी बिद्यार्थी संख्या देखाएर जोगाउन सकिने दिन समाप्त हुदैछ। त्यसैले नियम संगत, बैधानिक र बैज्ञानिक रुपमा काम गरे आफ्नो एरिया को बिद्यालयलाई बचाउन आबश्यक छ ।

शिक्षा नियमावलीले के भन्छ ? कति बिद्यार्थी चाहिन्छ?
पहाडी जिल्लामा कक्षा १ देखि ३ सम्म ४५ विद्यार्थी, कक्षा १ देखि ५ सम्म ७५ विद्यार्थी, कक्षा ९ देखि १० सम्म ४० र कक्षा ११ देखि १२ सम्म ४० विद्यार्थी अनिवार्य हुनुपर्ने उल्लेख छ ।

गुन पुर्जाको पहिलो गिति एलबम बाट- ” ए मेरो प्यारो वाखेत गाउँ ” को आज बिमोचन हुदैछ।

गुन पुर्जाको पहिलो गिति एलबम बाट- ” ए मेरो प्यारो वाखेत गाउँ ” को आज बिमोचन हुदैछ।

वाखेत डायरी अपडेट
मिति – २२ माघ २०७२
स्थान – हरेलो ग्राउण्ड
समाय:  बिहान १० बजे

कार्यक्रम संयोजन – घारसुन्ना लालीगुराँस युवा कल्ब वाखेत सचिव रिम रोका ज्यु ले गर्दै हुनु हुुन्छ। एलबम मा गायक गुन पुर्जाको यो पहिलो गिति एलबम हो। शब्द – मनबीर किसान, संगित दिपक शर्माको रहेको छ। आज उहाँका गित हरु को साथमा घारसुन्ना लालीगुराँस युवाक्लबले बिबिध साँस्कृतिक कार्यक्रमहरु प्रस्तुत गर्दैछ।

उहाँलाई सहयोग गर्नु हुने सम्पुर्ण दाताहरुलाई धन्यबाद छ। साथै सम्पुर्ण आमाबुबा- दाजुभाई दिदी बैनीहरुको उपस्थितिको भै कार्यक्रममा सँग सँगै नाँचिदिन र गाउन को लागी हार्दिक अनुरोध छ।

12650252_1098841856827230_670952197_n (1)

धन रोका र नुनु थापा मोना युके मा पात्लेखेत गाबिस बाट कार्यकारी सदस्य छनौट हुनु भएको छ।

धन रोका र नुनु थापा मोना युके मा पात्लेखेत गाबिस बाट कार्यकारी सदस्य छनौट हुनु भएको छ।

वाखेत डायरी अपडेट
30 जनवरी २०१६ मा युकेमा भएको मोना युकेको  5th National Convention of Myagdi Overseas Nepalese Association UK(2016-2019) मा MONA UK पात्लेखेत VDC , म्याग्दी बाट निर्बिरोध घना रोका  र  नुनु थापा निर्बिरोध Executive Member मा चयन हुनु भएको छ। MONA UK बेलायतमा क्रियाशील सामाजिक तथा परोपकारी संगठित संस्था हो जसले जिल्लाको भौतिक तथ् शैक्षिक् विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ। उहाँ हरुले प्रतिनिधित्वले आफ्नो कार्यकाल मा उल्लेखनिय योगदान हरु दिने छ। उहाँ हरुको सफल कार्यकाल को लागी शुभकामना छ।


12669465_475807715937745_504970098341386883_n

झिनो गोल को अन्तरले पात्लेखेत गाबिस वाखेत – दोस्रो भयो चिमखोला गाबिस पहिलो

झिनो गोल को अन्तरले पात्लेखेत गाबिस वाखेत – दोस्रो भयो चिमखोला गाबिस पहिलो।

म्याग्दी समाज काठमाडौ ले बागडोल मा आयोजना गरेको माघे संक्रान्ती मेला मा पात्लेखेत गाबिसले दोस्रो स्थान मा चित्त बुझाएको छ। खेल मा हारजीत स्वाभाबिक पक्ष हो। बास्केटबल खेल प्रतियोगितामा कडा प्रतिस्पर्धाको साथ ७४-७२ , जम्मा २ स्कोर को अन्तरले हारेको छ।

हार जीत भन्दा पनि जिल्ला बाहिरको अनुभब हाम्रो टिम ले बटुलेको छ। हाम्रो टिम र गाबिसको नामलाई जिल्ला बाहिर लगेर चिनाएको छ। उनिहरुको मनोबल अझै बढेको छ। घारसुन्ना लालीगुराशका सम्पुर्ण टिम मेम्बरहरुलाई धन्यबाद। यो खेलले धेरै अनुभबि बनाएको छ।
सबै खेलाडी र सपोर्टरहरुलाई धन्यबाद।

12512795_175754532787508_8529926320441701598_n

सम्झनाको स्पर्शहरु: निधारले फुटाएका बिस्कुटहरु

जमानाको कुरा
सम्झनाको स्पर्शहरु: निधारले फुटाएका बिस्कुटहरु

(आज को सम्झनाको स्पर्शहरुमा हामीले(दौतरी) बिताएका बचपनका संगालोहरुको बारेमा छ।)

यो बेला को हरेक बेलुका गाउँ भरिका बिभिन्न उमेरका मानिस तालामा माईला को घर मा भेला हुन्थे। अहिले जस्तो, टिभि, मुबाईल र सोसियल मिडियाहरु त्यो बेला थिएनन। फलाना ठाउँ को मेला मा फलानो खेलमा फलानो ले राम्रो खेल्यो। कस्ले कति भात थपेर खायो देखि लिएर कस्ले के भनेर गीत गायो र के भनेर जवाफ फर्कायो सम्मका कुराहरु गर्दथे कान्छौ (अंकल) बगालहरु। दाई बगला हरु यिनिहरु सानै छ यस्ता कुरा सुन्नु हुदैन भनेर बेला बेला मा यस्ले पाड्यो घर जाँ भनेर साना उमेरका केटाहरुलाई लखेटी रहेका हुन्थे। हामी के कुरा गर्दछन भनेर बाहिर बाहिर झ्याल नजिक बसेर लुक्दै सुन्ने गर्दथ्यौ।

१२-१३ बर्षको उमेरको हुदा सुरु गरे बिनोद रोकाले पसल

कान्तिन बाजे बजै एक बर्ष भित्रै बित्नु भयो। बाजे-बजै बिते पछि त्यो घर त्यसै खाली थियो। त्यसैमा खुल्यो बिनोदको पसल केहि दर्जन थिन आरआरोट बिस्कुट, केहि पोका रारा चाउचाउ, यो यो मिठाई, छुर्पी मिठाई, केहि कापी कलम, केहि दलमोठ खुकुरी रम, पाईनएपल रम, देउराली सिगरेट सबै अलिकति अलिकति गरेर एउटा अल्मारीमा राखेको दोकान।थिन बिस्कुट, छुर्पी (खोल नभएको) मिठाई र रारा चाउचाउ बाट सुरु गरेको पसल रक्सी सम्म पुगी सकेको थियो। समान बिक्दै गयो थप्दै गयो। बेनीको ब्यपारीले पट्याउदै गयो दोकान बढ्दै गयो।

बिनोद, चुनु, भेषे, कुमार, भबिन्द्र,जय, ईन्द्र, तिल र म संगोलमा सानो बगाल थियौ। पल्लो गाउँ तिर लाँचे कान्छौ को झाँक्री बसेको हेरेर फर्कियौ र त्यहि बिनोद को दोकान मा सबै सुत्ने सल्लाह गर्यौ। खै कता बाट उत्पटाङ आयो बिस्कुट फुटाउने बाजी खेल्ने सल्लाह भयो।

बिनोद को दोकान मा त्यस्तै २ दर्जन बिस्कुटहरु बाँकी थिए। एउटा खास्तो माथी बिस्कुट राखेर मुडकीले हानेर फड्ने बाजी पर्यो। बिस्कुट फुटेन भने बिस्कुटको पैसा तिर्नु पर्ने फुटे दोकाने हार्ने यस्तै शर्त बन्यो अनि सुरु भयो बिस्कुट फुटाउने बाजी।

सुरु मा ३ वटा बिस्कुट फुटाउने भेषे ले सबै झुर्ना हुने गरि फुटाए बिनोद हारे। संख्या बढ्यो ४ वटा त्यो पनि फुट्यो, त्यस पछि एकै पटक ६ वटा बिस्कुट को बाजी बढ्यो। त्यो पनि भेषे ले नै फुटाए। ६ वटा पनि फुटाए पछि बिनोद ले बिस्कुटको संख्या बढाएर ८ पुराए ८ लाई मडुकीले नभेट्ने हुनाले हाम्रो पालो पञ्जाले हानु पाउने माग भयो बिनोद मन्जुर भए उनिलाई बिश्वास थियो होला ८ वटा फुट्दैन। प्लास्टिकले ८ बिस्कुट एकै ठाउँमा बण्डल बनाएर पञ्जाले हानियो। यो बिस्कट पनि सबै फुट्यो अहिले सम्म को सबै बाजी हामीले जित्यौ। बाँकी बचेको ३ वटा बिस्कुटलाई लौ यस्लाई चाना (निधार) ले फोड भनेर मजाक या सबै बिस्कुट हारेको झोकमा अगाडी राखे। साँच्चै लौ अब हारे नि हारिएला हानौ है भनेर ३ वटा बिस्कुटलाई निधारले हान्न राजी भए। त्यो पनि फुट्यो र दोकान को सबै बिस्कुट सकियो। त्यो बेला ५ रुपैया पर्ने थिनआरआरोट बिस्कुट १ घण्टा मै २ दर्जन हारे बिनोद त्यस पछि फोडेको बिस्कुट खान सुरु भयो। २ दर्जन बिस्कुट धेरै नै हो ९ जनाले खाई सक्यौ।

कस्ले बढि खाने होडमा खायौ कि राम्ररी नमिलाएर चपाएर खायौ। ९ जना कै गिजा मा बिस्कुटको टुक्राहरुले घोचेर १ हप्ता सम्म खाना खादा पनि दुख्ने भयो। बिनोदको १२० रुपैया को नोक्शान भयो भने हामी सबैको गिजा दुखेर पिडा भयो। हामीले धेरै पछि सम्म पनि हामी निधारले फुटाएको बिस्कुट र दुखेको गिजा को सम्झना गर्यौ र थुप्रै हाँसो हरु बनायौ।

समुह मै दुलेको देखे भने यो बगालले कता नास पार्दछ भन्थे बुढापाका त्यो रातको नास कतै नपरेर बिनोद को दोकान को बिस्कुट को पर्यो। आजको सम्झना सबै बिस्कुट हार्ने र सबैले गिजा दुखाउने साथीहरुको लागी।

-वाखेत डायरी
जमानाको कुरा
सम्झनाको स्पर्शहरु: निधारले फुटाएका बिस्कुटहरु

सम्झनाको स्पर्शहरु: चरा सँग जोडिएका किस्साहरुस

जमनाको कुरा:

सम्झनाको स्पर्शहरु: चरा सँग जोडिएका किस्साहरु

बैशाख पछि थुप्रै चराहरु आउछन हाम्रो जँगलतीर

चराहरु को बोलीलाई त्यो बेला नै लोकल भर्जन मा बनाईएको थियो।

एउटा चरा
-“काफल पाक्यो” भन्दै कराउछ।

काफल पाक्यो को लोकल भर्जन चाहि – “गोठको छ ?” हुन्छ रे। कुम्बीर थापा ले उ बेला नै बनाएको

( कुम्बीर र म छु म भन का आफ्नो भाई हिरा थापा लाई सिकाएको ) हिरा थापा केटाकेटी मा दिन भरि कुम्बीर र म छुम भनेर बस्थे रे काफल पाक्यो चरी कराउदा। गोठ को छ भनेर सोध्यो भनेर।

अर्को चरा
कोईली कराउछ “को हो, को हो”

यो चरा ले त “गोफी, गोफी” भन्छ है ( फक्तिराम रोका ले – गोट्टेखोर को सानु बाजेलाई भनेको)
कहाँ “गोफी, गोफी” भन्दो हो।

नाउरोरा सुन तो
“फत्ती, फत्ती” भन्छ ( गोट्टेखोर को सानु बाजे ले – फक्तिराम रोकालाई भनेको )

___________________________________________________________

एउटा चरा आउछ।

फापरे चरा

जस्ले आफ्नो सिरो लाई गोलो पारेर एउटै जस्तो र फैलाएर दश औला जस्तो बनाउछ। केटा केटी मा ढाँटेको भन्नु पर्दा १० औला मुख निर बाट ठाडो पारिन्छ। सिरो लाई ढाँटेको जस्तो बनाउने हुनाले यो चरा लाई पनि कसैले गोफी, कसैले फक्ती चरा भनेर जोक गर्ने गर्दथे।

सबै चरा को नक्कल गर्नु सक्ने भत्रा ( भट्त्राई)

यो चरा पनि भ्रम को सिकार मा थियो। यो चरा को चुच्चो बाट बच्चालाई पहिलो पटक भात खुवाउदा भात खुवायो भने बच्चा को मुख यो चरा को जस्तै फर्रै लाग्छ भन्ने विस्वास ले कतिले आफ्नो बच्चा लाई यहि चरा को बच्चा को चुच्चो बाट भात खुलाई गर्ने गर्दथे।

लाटो कोशेरो ( सानो) – फुट-टुटु-टुट गरेर कराउने
उल्लु ( ठुलो) – होकिचिल ( हु हु गरेर कराउने)

लाटो कोशेरो लाई बनको राजा भन्दछन तर यस्ले दिन मा आँखा देख्दैन यस्ले फूटुटु-टुट गरेर एउटा रुख मा बसेर कराए पछि चराहरु यसको वरी परि झुम्मिनु आउछन अनि यस्ले गन्ध को आधार मा चरालाई समाएर खाने गर्दछ।

भदौ लागे पछि हामी हरुले पनि एउटा रुखलाई हाँगाहरु काटेर तल लुक्ने ठाउँ बनाउने र माथी नाङगो डाली मा लिसो को टाङगो थापेर यसरी नै हात लाई बुढी औला सोझो रा बाकी औला बन्द पर्ने गरी दुई हात को प्याक गरेर फुट-टुटु-टुट कराए जस्तै आवाज निकालेर चरा बोलाई लिसो मा थापेर मार्ने गर्दथ्यौ। भिरकुना को सिरानमा लिसो पानी को भिर को मुनी हामीले त्यस्तै गर्यो। हाँगा ले छोपेर लुक्ने बनायौ र माथी लिसो थापेर बजाउन सुरु गर्यौ। चरा हरु आउन सुरु गरे केहि चरा टाङगो मा पनि परे। पछाडि हेर्दा खेरी सर्प हामी तिर फर्केर ठाडो परेको देख्यौ। रुख बाट हाम्फालेर लिसो पनि नठाउन नगई भाग्यौ। भोली पल्ट हेर्दा साच्चैको लाटो कोशेरो ( सानो) लिसो मा परेको चरा खाँदा उ आफै पनि अल्झेर मरेको थियो। सर्प छ कि छैन भनेर जता ततै ढुगाले हानेर भगाए पछि मात्रै लिसो उठाउन गयौ। यो लाटो कोशेरो ( सानो) बनेर फुट-टुटु लिसो शिकारी बन्ने चाही भबिन्द्र पाईजा र म हो।

पोक ब. दाईले अनजे बिन्दु पुन ( थिरेको भाई) को लिसो चोरेर हामीलाई बाँडिदिए पछि

भर्खरै स्कुले ड्रेस को चलन आएको थियो। पहिलो पटक सबैले सेतो सर्ट र रातो हाफ जाङगे स्कुले ड्रेस बनाएका थियौ। नयाँ लुगा पाए पछि हामी त बनमा पनि त्यही लगाएर गयौ पोक बहादुर पाईजा दाई को पछि पछि लागेर। रिम प्रसाद रोका, तुल प्रसाद रोका, भबिन्द्र पाईजा र मलाई बिन्दु को भए जति को लिसो चोरेर दिनु भयो पानी लगाएर सबैलाई भाग लगाएर गोलो गोलो डल्लो पारेर दिनु भयो दाई गए पछि हामीले धुर्सुल को पात मा पोको पारेर स्कुले कमिज को खोल्टी मा हालेर घर तिर आयौ। घर पुगेर लिसो निकाल्न खोज्दा सबै खोल्टी मा टाँसिएर बिग्रेको थियो। बल्ल बल्ल सिलाएको पहिलो स्कुल ड्रेस नै लिसो टाँसिएर कालो न कालो भयो। दाई दिदी ले मट्टीतेल लगाई लगाई छुटाउदा पनि खोल्टी मा भने लिसो चोर कै छाप बसि रह्यो। हामी चार जना कै त्यस्तै भएको थियो। खुसी भएर खोल्टी मा हालेको लिसो ले लुगा नफातुन्जेल सम्म कालो छाप हाम्रो ड्रेस मा लगायो। बिन्दु ले पछि सम्म पनि मेरो लिसो चोरेको खुदु खाईस खुदु खाईस भन्दै गाला मा औला घुमाउदै गिजाउदथ्यो।

५० फिस्ता अन्द्रा नफाली पकाए पछि ।

मँगसीर पालो मा आमा- बाबा पेन्शन लिनु जानु भएको थियो। म १२-१३ बर्ष को थिए १४-१६ गाई गोरू थिए हाम्रो गोठ फड्के मा थियो। फड्के गैह्री मा त्यो बेला लिसो थापिन्थे। त्यहाँ पनि भबिन्द्र र म भएरै लिसो थाप्यो र आज गोठ नै बस्ने बन्दै गोठ को ईन्चार्ज बनेर गोठ गयौ। दिन भरि मा फिस्ता र दाहाजु जात का ५० चराहरु मरे सानो सानो भएको ले हामीले पोलेर आन्द्रा नि नफाली एक झाँगा मासु बनायौ। मुखै तितो हुने गरी बेलुका र बिहान गरेर मासु खायौ। चरा को मासु त्यसै पनि तितो तितो हुन्छ अव विष्टा, आन्द्रा (सुली) नै नफाली खाए पछि तितो त झन हुने नै भयो।

१२-१३ बर्ष मै हामी शिकारी भै सकेका थियौ।

बन्दुक को रहर ले लाहुरे छाता ( त्यो बेला को घुमारो खुट्टा) गरेको माले छाता। को डण्डी लाई नाल बनाएर काठ को टाप हालेर बन्दुक जस्तै बारुद भेरर केराउ गेडा को गोली हालेर तल्लो पाता मा कनिका छाडेर बन्दुकले हान्ने तालिम गरिरहेका थियो। २-४ भगेरा, डाङग्रे हरु पनि मारि सके का थियो। पहिले पहिले १ रुपैया पर्ने मार्चिस को रन्जक (बारुद) ले बन्दुक पड्काउथ्यौ पछि पछि त बेनी बाट सोडा नै किनेर खुर्सानी को बोट को कोईला को बारुद बनाउने कला हाम्रो भाई ले सिकि सकेको थियो। त्यो भन्दा पहिले डोको को पिध मा नाम्लो को डोरी ले बाधेर डोको मुनि कनिका छरेर ढुक्कुर छोप्ने तरिका पनि अपनाई सकेका थियौ। त्यसरी पनि थुप्रै सिकार गरेको हो हामीले।

घर भित्र बन्दुक पड्काउदा

एक दिन हाम्रै घरको भित्र बसेर धान खानए आएको भँगेरा लाई सिकार गर्ने भनि भकारी को छेल पारेर भँगेरा लाई निसाना लगायौ। घर भित्र त एक दमै ठुलो आवाज आउदो रहेछ। दाजुभाई सिकार को कान नै बहिरो भयो। १ हप्ता सम्म पनि कान मा पानी पानी आउने र नसुन्ने भएको थियो।

झण्डै ज्यान मारा

बर्खा को बेला घर को ठुलो मान्छेहरु सबै रोपाई मा ब्यस्त हामी त्यसरी नै खेल्ने गर्दथ्यौ। एक दिन हाम्रो बन्दुक पड्केन। जाम भयो। आगो मा ततायो भने बारुद जलेर निस्किन्छ भन्ने आईडिया भबिन्द्रले लगायो। केराउको गेडा हालेर लोड गरिएको छाता नाले बन्दुक आँगेना मा तताएको त्यहि बेला नरमती फुपु को छोरा कमल हामी सँग खेल्नु घर बाट आउने ढोका मा आउदा बन्दुक पड्कने भयो घर को बिचमा अँगेना अगेना बाट सँधार (ढोका) ५-६ हात पर होला यति सम्म आउदा कमल को निधार मै लाग्यो कल्ला को गेडा को गोली ले उनि तर्सेर रुन थाला हामीले अण्डा पकाई पकाई नरुनु अनि आमा लाई नभन्दिनु भन्दै फकायौ। ४-५ बर्ष को थिए कमल उनीले त केटा केटी बिर्से होलान भनेको त उनिले पनि नबिर्से रहेछन। अझै पनि डर लाग्छ। निधार को सत्ता आँखा मा लागेको भए ठुलै दुर्धटना हुने थियो। निधार मा अलि अलि रातो मात्रै भएको थियो केराउ को गेडा ले लागेर। कोलगेटको मलम को टिका लगाएर राख्यौ कमल पुन लाई हामीले दिन भरि। अस्ती स्काईप कमल पुन सँग भेट भयो। केराउ को गोली लागेको याद छ ? भनेर सोधेको याद रहेछ।

हामी बचपन मा फर्कन सक्दैनौ तर सम्झेर रमाउन चाहि सक्छौ।

(सम्झनाको स्पर्शहरु: चरा सँग जोडिएका किस्साहरु बाट)

सम्झनाको स्पर्शः वाखेत मा मकै खेती

जमानाको कुरा
सम्झनाको स्पर्शः वाखेत मा मकै खेती
(आजको बल्गमा हाम्रो गाउँमा पहिले प्रचलनमा रहेको चक्र-खेती प्रणाली र मकैको सम्झना छ)

बाजे बजै को पाला देखि को बिउ थिए। नाम पनि बाजे बजैले नै राखेका ठुलो मकै – पहेलो, सेतो , सानो मकै पहेलो , सेतो, केटाकेटी(केराटी) मकै गाउँ आसपासका बारीमा ठुलो, सेतो र पहेलो मकै को खेती गरिन्थे भने धानखेत र अलि माथी तिर छिटो पाक्ने सानो मकै रोपिन्थे। ठुलो मकै र सानो मकै मा फरक दाना र पाक्ने समायमा थियो। ठुलो मकै धेरै उत्पादन हुन्थे भने पाक्न सानो मकै भन्दा २०-२५ दिन बढि समाय लाग्दथ्यो। धानखेत मा धानरोप्न ढिलो हुने हुनाले सानो मकै रोपिन्थे। भने लेक मा जौ, गँहु रोप्न ढिलो हुने हुनाले सानो मकै रोपिन्थे।

केटाकेटी र दाँत कम्जोर हुने हरुको लागी खाजा को लागी प्रयोग गरिने फूलीमकै (केटा-केटी मकै, केराटी मकै) ठुलो र सानो मकैको तुलनामा सानो घोगा र दाना का हुन्थे।

परम्परागत चक्र-प्रणाली खेती।

एउटै कारणले मासिएका छैनन यि राम्रो मानिएका यि रैथाने बिउ हरु यसका पछाडी बिभिन्न कारण हरु छन। हामीले परम्परागत खेतीलाई जति नै पुरानो जमानाको मानिए पनि यि बालीहरुमा प्रयोग भएको चक्र प्रणाली एकदमै उत्तम थियो। परम्परागत बिउ मासिनु मा चक्र प्रणाली मासिनु मुख्यकारण थियो।

त्यो बेला गाउँखोर, भित्रीखोर र बाहिरी खोर गरेर तिन किसिमका बारीहरु बनाईएका हुन्थे। गाउँखोर र भित्रि खोर मा चक्रप्रणाली र बाहिरी खोर मा बर्षको १ बाली प्रणाली अपनाईएको हुन्थे। गाउँखोर मा मकै भित्र भटमास र कोदो घुसुवा बाली को रुपमा लगाईन्थे। मकै भित्र भटमास लगायो भने त्यो ठाउँ मा औवा(गँहु) जस्तै दाना तर जौ जस्तै बोट देखिने बाली (जस्को नाम बाट नै हाम्रो गाउँ को नाम बसेको छ। (उवा, औवा,ऊवा हुदै अहिले वा तलथोप्ला + खेत, अहिले वाखेत) लगाईन्थे। कोेदो रोपेको ठाउँ मा गँहु खेती गरिन्थे। यो बारीमा औवा रोपेको ठाउँ मा ठुलो मकै र गँहु रोपेको ठाउँ मा सानो मकै रोपिन्थे। भटमास कोदो भन्दा छिटो पाक्ने हुनाले छिटो औवा रोपिने र गँहु अलि छिलो पाक्ने हुनाले सानो मकै छिटो पाक्न को लागी सानो मकै रोपिने गरिन्थे। ठुलो मकै र सानो मकैमा दाना र बोट फरक हुन्थे। ठुलो मकै को बोट अग्ला र दाना पनि तुलनात्मक रुपमा साना मकै को भन्दा ठुला हुन्थे। भित्री खोर मा मकै भित्र कोदो छरिन्थे भने बाहिरि खोरमा मकै भित्र नै फापर छरिन्थे। परिवार को जरुरत हेरेर कतिमा मकै-कोदो, कतिमा मकै फापर रोप्ने परिवारिक निर्णय हुन्थ्यो त्यसै अनुसारको खेती हुन्थे। यि बारीहरुलाई भित्रिखोर भनिनु को कारण यस्ता बारी बरिपरि आफ्नै सुरक्षा पर्खाल हुन्थे। गाउँ खोर मा गाउँलेको बारी एउटै बाहिरी पर्खाल भित्र हुन्थे। बाहिरी खोर भन्नाले यस्ता खोरहरु अरुको बाली सँग नजोडिएर बन को बिच बिच मा हुन्थे। मोटेखर्क, दानाखर्क, ढिउदाना, फड्के, टिटर्नी जस्ता खोरहरु बहिरीखोर हुन। यस्तो खोरमा चैते मकै र कोदो, आलु, पिडालु, मुला को खेती गरिन्थे। बाहिरि खोरमा कोदो हरेक ३ बर्ष मा एक पटक कोदो मात्रै छरुवा लगाउथे। जस्लाई दाँतेले जोतेर गोडिन्थे। गोड्नु लाई नै दाँते लगाउनु भनिन्थे। यस्को अलगै फाईदा थियो। बाहरी खोर हरु धैरै पहिले देखि प्रचलनमा भएका खोरिया हरु हुनाले यि खोरियाहरुको माटो को उत्पादन शक्ती ह्रास आईसकेको हुन्थे। यसरी कोदो मात्रै लगाउदा कोदो को जराले माटोमा भएका तत्वहरु लिईन्थे र मकै बाली को लागी चाहिने माटो को गुण को मात्रा मिलाउदथे। त्यो जमानामा अहिले जस्तो माटो को पिएच नापेर खेती गर्ने या मल थपेर अम्लिय या क्षारिय बनाउने प्रबिधि नभए पनि कुन कुन बाली लगायो भने माटो को सन्तुलन मिल्छ त्यो जानेका थिए। मकै भित्र भटमास, मकै भित्र कोदो रोपिनु को कारण पनि त्यहि सन्तुलन को प्रयोग थियो। हेर्दा दोहोरो खेती जस्तो देखिए पनि भित्रि अर्थ दोहोरो खेती मात्रै नभएर माटो को सन्तुलन मिलाउन र बिउहरु को जगेर्ना गर्न थियो। साथै बाली पाक्ने अन्तर मिलाउन पनि थियो। यहि मिलाएर गरिएको खेतिको कारण नै जमिनहरु बाँझो बस्दैनथे र पुर्वराशक्ती पनि कम्जोर हुदैन्थे परिणाम त्यो बेलाको किसानहरु आत्मनिर्भर थिए। धान खेत मा घुसुवा बारिको रुपमा धान र आलीमा भट्मास, मास र सानो गोरु नलाग्ने सुर्कामा गहुत, बोडी रोप्दथे जस्ले दाल भात सबैको जरुरत पुरा गर्दथे।

चक्र प्रणाली ले मानिसलाई बालि लिने समायको अन्तर मिलाउने हुनाले एकै पटक बढि काम हुदैन थे।मकै खेती भित्र रोपेको भट्टमास निकालेर औवा छर्ने र मकै भित्र रोपेको कोदो काटेर गँहु छर्ने बिचको समाय ठ्याक्कै एक पछि अर्को हुन्थे। गहुँ, जौ, औवा खेति भित्र छरिएका, स्थानिय र भोटे (ठूलो) केराउले मानिसको खाना मा सन्तुलन मिलाउथे। तरकारी र खाना एकै समायमा कै ठाउँ मा उत्पादन भैरहेका हुन्थे। मानिसलाई मात्रै होईन चक्र प्रणालीले चौपायालाई पनि हरियो घाँस सन्तुलन मिलाएको थियो। अनि प्रयोग पनि त्यस्तै किसिमको हुन्थे। बाहिरी खोरमा एक बाली लगाउने हुनाले हिउद को दिनमा ति खोरियाहरुमा चौपायाहरु को गोठ बस्दथे। र खुल्ला छरेका कोदो का नलहरु उनिहरुको हिउद भरिका खाना बन्दथे।धनसार को चलन नआउदै सम्म नलहरु रुखमा मचान बनाएर राखिन्थे । या गाई बस्तु छिर्न नसक्ने ठाउँ मा जम्मा गरेर राख्दथे। मानिसको काम देखि खाना सम्म को ब्यालेन्स चक्रिय बाली प्रणालीले बनाएको थियो। यो भन्दा ठुलो यस्ले सामाजिक एकता पनि कायम गरेको थियो। उस्तै प्रकृतिको बाली सबैको हुनाले आज एक जनाको भोली अर्को जनाको अर्म-पर्म हुने हुनाले छिमेकी बिचको सम्बन्ध सहयोगी र सन्तुलित हुन्थे।

यसरी गरिएका खेती मा खाना पुरै आत्मनिर्भर थियो। धान खेतको आलीमा रोपेका भट्टमाास, मास, गहुत जस्ता बालीहरुले भात र दाल एकसाथ उत्पादन भैरहेका हुन्थे। त्यस्तै पाखाबारीमा हुने खेतीमा मकै भित्र कोदो, लट्टे, काँक्रो, फर्सी र फिलिङगे तोरी र बारी गोडमेल गर्दा थुपारेको झारको थुप्रोको मलमा लगाएका सिलाम, फापर र पाकसाई ले तरकारी र खाना दुबैको सन्तुलन मिलाई रहेका हुन्थे। त्यसै गरि हुने गहुँ, जौ, औवा खेति भित्र घुसुवा बालीको रुपमा लगाएका केराउ, बारीको कुनामा आफै उम्रिने, अर्मले, कुटुलिकोसा का आकुरा, काल्ला र दिलमा उम्रेका सिस्नुहरुले तरकारीको रुपमा सन्तुलन मिलाई रहेका हुन्थे।

कसरी मासियो चक्र प्रणाली वाखेत मा ?

२०४६/४७ मा मार्फा रायो कम्पनी को बिउ उत्पादन प्रोजेक्ट वाखेत मा आयो। यो भन्दा पहिले पर्वत को सालिजा, ओखरे्नी तिर यो प्रोजेक्ट थियो। तुलनात्मक रुपमा सहज र आम्दानी बढि हुने हुनाले गाउँका केहि समुह रायो खेती तर्फ आकर्षित भए। त्यस पछि यहा को भित्री खोरहरु मा रायो खेती हुन थाले। मकै बाली तैयार भए पछि को जमिन जोतेर रायो खेती गर्दा, भट्टमास खेती प्रभाबित भयो र औवा,जौ, गँहु जस्ता बालीहरु पशुलाई घाँस हुन्छ भनेर सिमित ठाउँ मा मात्रै गरिन थाले यस्ले मकै उत्पादन र सानो मके र ठुलो मकै बिउ को बचाउ गर्न सकेन। फेरि खोर हरु एक ठाउँ मा मात्रै हुने हरुले रायो खेती पनि हरेक एकै ठाउँ मा दोहराउन थाले र मकै को बिउ पनि ठुलो र सानो को मिक्सको बन्यो। बोट अग्लो हुने खालको भयो मकै हरु। पहिले आख्ला गनेर ५ आख्लामा लागेको घोगा को बिउ र बोट राम्रो मानिने गाउँलेहरुको मकैले सात आख्ला भन्दा तल घोगा दिन नै छाड्यो। मानौ त ठुलो मकै र सानो मकै को बिचको क्रस भयो र बोटहरु अग्लो हुने भए नतिजा बतास चलेको बेला मा ढलेर भाच्चिएर नोक्सान बढि हुने भयो र मकै भाँच्न समेट असजिलो भयो पहिले डोको बोकेर मकै भाच्दै हिड्ने गाउँलेहरु मकै तान्दै तल झारेर मकै भाँच्नु पर्ने अबस्था आयो। मकै अग्लो हुने हुनाले स्वभाबिक रुपमा त्यहा उम्रिने झार (घाँसहरु) मा पनि फरक आउन थाले। रत्नाउलो, अबिजाले जस्ता झार हरु पनि मासिए। रत्नाउलो, अबिजाले जस्ता झारहरु मासिए पछि  बन्सो, हनुमाने र शित झार हरु आए।

रायो भदौ मा रोपेर बैसाख जेठ मा मात्रै तैयार हुने हुनाले अर्को बर्ष को मकै नै लगाउन पाउने अबस्था रहेन। जस्ले गर्दा बिउहरु मा आत्मनिर्भरता हरायो । अन्यबाली भन्दा २ गुणा फाइदा हुने हुनाले रायो बिउ ले किसानले लाभ लिए भने चक्रप्रणालीमा असर देखियो। यस्ले सामाजिक एकता मा मात्रै होईन घरयासी सम्बन्धहरु पनि कम्जोर भए। पहिले अँशबन्दा मा एक चुई पनि नबोल्ने दाजु-भाई हरु रायो खेती गर्ने जग्गा आफ्नो भागमा पनि हुनु पर्छ भन्न सुरु भयो। नतिजा खोर खोर भाग लगाउने खोर हरु स-साना टुक्रामा अँशबन्दा भए। रायो खेती तैयार हुन लामो समाय लाग्ने हुनाले र चक्र प्रणालीको क्रम सकिदा पशुपालन मा पनि असर गर्यो। मल कम भयो। रासायनिक मल तिर किसान ढल्किए। जस्ले लागत बढ्ने मात्रै होईन माटो को उर्वरशक्ति सन्तुलन लाई समेत काम नलाग्ने बनायो। रायो खेती लामो समाय लाग्ने हुनाले बिचको समायमा मानिस फुर्सदिला भए फुर्सद को समायमा ठाउँ- ठाउँ जाने र त्यहाँ देखेका कुराहरु आफ्नो गाउँमा प्रयोग गर्ने प्रयोगहरु भए नतिजा सँस्कारमा थुप्रै नचाहिने कुराहरु पनि मिसिए। सँस्कार र यौन मा सन्तुलन बिग्रिदा अब गाउँ र समाज समाज रहेन। एउटाले अर्को को गलत जासुसी गर्ने कुराउते कारखाना भयो।

चक्र बाली प्रणाली नासिनु मा रायो मात्रै कारण होईन। बैदेशिक रोजगार को आम्दानी, संयुक्त परिवार बाट एकलपरिवार गएको समाज पनि कारण हुन। संयुक्त परिवार मा रहदा सबै बाली को लागी जनशक्ती घरमै हुन्थे। एकलपरिवार मा गए पछि जनसक्ती को पनि कमि भयो र कृर्षी अब गर्ने चिज होईन भन्ने मानसिकता मानिसमा बढ्न थाल्यो। फेरि रायो को आम्दानी र बैदेशिक रोजगारको आम्दानी को लाभ शेयर बिभाजन को उचित अभ्यास नहुदा परिवार ब्याक्तीमुखी हुन थाले। आमा बाबाले तिमीहरुको पैसा नआए पनि रायो को पैसा छ भन्ने घमण्ड भयो भने छोरा छोरीमा रायोले पुगेकै छ। बा-आमालाई पैसा किन दिनु पर्यो भन्ने गलत संस्कार बस्दै गयो। त्यसमाथी द्वन्द कालको असुरक्षा र सरकारी बिद्यालय को निराजनक नतिजाको कारण बजारमा बच्चा पढाउने होड छिमेक मा चल्यो। अभिभावक र समाज कम्जोर भयो भने परम्पराहरु र सँस्कारको कुराहरु पनि मासिन्छ। कमाउने उमेरका युवाहरु बिदेश र शहर मा भए गाउँ मा रायो ले थामेका बुढापाकाहरु पनि उमेर सँगै काम गर्न नसक्ने हुदै गए। नतिजा गाउँ मा खेती कहिल्यै उठ्न नसक्ने गरि मर्यो।

वाखेत र मकैको थिम्चा (थाक्रा) सम्झना

चक्र-प्राणाली र पर्म चलनले होला वाखेतका तल्लोतोल – उपल्लोटोल, पल्लोगाउँ र अनजे सम्म का हामीले नखनेका र बाली नकाटेका जमिन नै छैन। वाखेतका बाटोमुनि (पल्लोगाउँ) का केहि गह्रा बाहेक म आफै सबैको खेत-बारीमा पर्ममा काम गर्न गएको छु। कस्को कति मकै हुन्छ त्यो बोट बाटै अन्दाज लागि हाल्थे। पाँच खाम्बोमा थिम्चा राख्ने थारामा फुपु, रगरगे र गाउँ मा ३-३ खाल मकै थिम्चा लगाउने भगवती बाजे। त्यति बेला को कति धनि मकैका थिम्चाहरुले नै बताउथे। भदौ सकिए पछि कस्को आँगन मा कति मकै छ हेर्दै समाय जान्थे। हरेको घरमा २ खाम्बे, ३ खाम्बे, ५ खाम्बे सम्मका थाक्राहरु हुन्थे। बारि घटेको छैन जनसँख्या घटेको छैन तर अचेल वाखेत मा यस्तो खाम्बे थिम्चाहरु अचेल २-३ घर मिलेर मुस्किलले गाउँ भरिमा केहि आँगन मा मात्रै देखिन्छ।

मकै को परम्परागत बिउ छनौट गर्ने तरिका

पाँच आख्ला माथी २ घोगा लगाएका मकैलाई बोट मै छिप्पाईन्थे र जम्मा पारेर सम्पुर्णे (जरा देखी तुप्पो सम्म खोया नदेखिने गरि गेडा लागेको घोगाहरु छनौट गर्दथे। घोगाहरु मा दाना पुर्ण र पुष्ट लागेको नै बिउका लागी उपयुक्ता हुन्थे। कुल मकैको बोट सात आख्ला भन्दा अग्लो भएको त्यो बेला राम्रो मानिदैन थे। कारण मकै भित्र घुसुवा (मिस्रित बाली) लगाईन्थे बोट अग्लो भयो भने घुसुवा बाली फस्ताउन पाउदैनथे।

गँहु, जौ, औवा, भित्र केराउ, घुसुवा बाली हुन्थे,। मकै भित्र कोदो र भटमास र भटमास र कोदो मा सिमी, बोडी, लट्टे, फिलिङगे तोरी घुसुवा बाली हुन्थे। केहि ठाउँ मा भने पिडालु रोपिन्थे। झारलाई बारी को बिचमा नै थुप्रो पारेर मल बनाईन्थे र त्यो ठाउँ मा सिलाम, फापर, साग हरु छर्दथे। खेतको बिचमा नै तरकारी पनि भित्र भित्रै तैयार भै रहेका हुन्थे।

यो बल्ग लेख्नु को मतलव अझै पनि हामीले पुरानै परम्परागत खेती गर्नु पर्छ भन्ने होईन। परम्परागत बाली प्रणाली भित्र पनि आत्मनिर्भर बिउ र बिउको जैबिक गुणलाई बचाई राख्ने कौशलता हाम्रा पुर्वजहरुमा थियो। सबै कुरा बिकासे राम्रो हुन्छ भन्ने आधुनिक मान्यता लाई सोच्न बाध्य बनाउने मौलिक चक्र बाली प्रणाली हाम्रो पुर्वजहरु सँग थियो।

वाखेत यो यहि माटो र गाउँ हो जहाँ का मानिसले आफ्नो मेहनतले बेसाहा खोजेर खाएनन तर अचेल चामलको बोरा नकिनि कन यहाँ को भोक मेटिदैन। हामी सँग पैसा त छ तर पुर्खाले हामीलाई छाडेर गएको समाजिक सम्पन्न बैभव , एकता र मर्यादा दिन दिनै खुकुलो हुदै गईरहेको छ। यहाँ अझै पनि बुढा-बुढीहरु खेतीका काम र बुढो गोरुहरु ले खेत जोतिरहेका छन। अरव पुगेका हरुको परिवार बजार झरिरहेका छन। हामी मा यति परनिर्भरता बढि सकेको छ कि बिदेश नगई खान पुग्दैन भन्ने मानसिकता समाज ग्रस्त छ। हामीले खेती र संस्कारलाई सन्तुलन मा लैजान नसक्नु को कारण अचेल अन्न को बिउ मा पनि अरु ठाउँ कै भर पर्नु परिरहेको छ। एक दिन यहाँ का बेथे राँगो बहर नभएर पशुकार्यालय बाट ईन्जेक्शन बिर्य किनेर गाई भैसी, बाख्रालाई कृतिम गर्भधान गराए जस्तै मानिसले सन्तान पनि किनेको सिरिन्जको बिर्य बाट जन्माए भने अचम्म मान्नु पर्ने छैन।

जमानाको कुरा
सम्झनाको स्पर्शः वाखेत मा मकै खेती

स्यानु पाईजा पात्लेखेत – ७ , वाखेत म्याग्दी